Түркістан облысында елді мекендерді ауыз сумен қамту мәселесінде негізгі кезең артта қалды. Бүгінде өңірдегі 801 елді мекеннің барлығы орталықтандырылған ауыз су жүйесіне қосылған. Оның ішінде 7 қала мен 794 ауылдық елді мекен бар. Алайда инфрақұрылымның толық тартылуы су мәселесі түбегейлі шешілді дегенді білдірмейді. Ендігі негізгі міндет – тұрғындарға суды тәулік бойы, тұрақты әрі сапалы жеткізу және жылдар бойы пайдаланылған желілерді жаңарту.
Соңғы жылдары Түркістан облысында осы бағытта ауқымды жұмыс атқарылды. 2023 жылы өңірдегі ауыз су саласына 70 нысанның құрылысына бюджеттен 18,6 млрд теңге бөлініп, оның нәтижесінде 20 елді мекен ауыз сумен қамтылды. Сонымен бірге 9 елді мекендегі тозығы жеткен су құбырлары қайта жаңартылды. Сарыағаш, Төлеби және Қазығұрт аудандарында су тазарту имараттары мен су жинау қоймалары салынды, 15 шағынауданда су құбырлары тартылды.
Одан кейінгі кезеңде де жұмыстар жалғасын тапты. 2024 жылы ауыз су нысандарына бюджеттен қомақты қаржы бағытталып, бірқатар елді мекенде жаңа су жүйелері салынды, тозған құбырлар жаңартылды. Мәселен, сол жылы 14 елді мекенді ауыз сумен қамту және 13 елді мекендегі ескі су жүйелерін жаңарту жоспарланған болатын.
2025 жылы бұл жұмыстың нәтижесі жаңа деңгейге көтерілді. Өңірде ауыз су саласы бойынша 82 нысанның құрылысына 53 млрд теңге бөлініп, оның 42-сі пайдалануға берілді. 30 елді мекендегі, жалпы 30,8 мың тұрғыны бар нысандардың құрылысы толық аяқталды. Осы жұмыстардың нәтижесінде 2025 жылдың қорытындысымен Түркістан облысындағы 801 елді мекен – 7 қала мен 794 ауыл – 100 пайыз ауыз сумен қамтылды.
Бірақ жаңа кезеңнің талабы да басқа. Бұған дейінгі басты мақсат су құбыры жоқ ауылдарға желі жеткізу болса, қазір бұрыннан бар жүйелердің техникалық жағдайы, су көздерінің тұрақтылығы және тәулік бойы су беру мәселесі алдыңғы орынға шықты.
Бұл мәселе облыс әкімдігінің аппараттық мәжілісінде арнайы қаралды. Түркістан облысының энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасының басшысы Тоқтар Усубалиевтің мәліметінше, қазіргі таңда 155 елді мекенде 503,7 мың тұрғынға ауыз су кесте бойынша беріліп отыр.
Яғни елді мекендер су жүйесіне қосылғанымен, олардың бір бөлігінде тұрғындар суды тәулік бойы ала алмайды. Бұған бірнеше фактор әсер етеді. Атап айтқанда, су құбырларының тозуы, жер асты суларының азаюы, судың кермектілігінің жоғары болуы, су тазарту қондырғыларының жиі істен шығуы және су беруші ұйымдардың инфрақұрылымды тиісті деңгейде күтіп-ұстамауы тұрақты су беруге кедергі келтіруде.
Сондықтан бүгінгі міндетті «ауыз су жеткізу» дегеннен гөрі «ауыз судың тұрақты берілуін қамтамасыз ету» деп бағалаған жөн.
Осы мақсатта 2026-2028 жылдарға арналған іс-шара жоспары бекітілді. Жоспар бойынша биыл 10 елді мекендегі 45,7 мың тұрғынның мәселесі шешіліп, олар тәулік бойы тұрақты ауыз сумен қамтамасыз етіледі. Ал қалған 145 елді мекендегі жағдайды реттеу үшін қосымша қаржы қажет.
Бұл жұмыстар үшін 2026 жылы облыстық бюджеттен нақты қаржы қарастырылған. Биыл 42 нысанның құрылысына 17,5 млрд теңге бөлінді. 1 қазан 2026 жылғы жағдай бойынша оның 13 млрд теңгесі немесе 73,9 пайызы игерілген.
Жыл соңына дейін осы жобалардың 11 нысанын аяқтау жоспарланып отыр. Нәтижесінде тозығы жеткен 7 елді мекендегі 57,9 мың тұрғынның су құбырлары жаңартылады. Сонымен бірге кестемен су беріліп отырған 10 елді мекендегі 45,7 мың тұрғын тәулік бойы, яғни 24 сағаттық сумен қамтылады.
Бұл жерде мәселе тек жаңа құбыр тартуда емес. Ескі желіні ауыстыру арқылы су жоғалымын азайту, қысымды тұрақтандыру, апаттық жағдайларды қысқарту және сумен жабдықтау жүйесінің қызмет ету мерзімін ұзарту көзделеді.
Өңірде су инфрақұрылымын жаңартудың бірнеше мысалы бар. Бұған дейін Төлеби ауданында ескі су жүйелерін жөндеу және ашық су көздеріне тазарту қондырғыларын орнатуға қаржы бөлінген. Ұзынарық, Алшалы, Диханкөл секілді елді мекендерде су құбырларын тарту, резервуарлар мен су қабылдау нысандарын салу жұмыстары жүргізілді. Мәселен, Ұзынарықта бірнеше шақырым су құбыры тартылып, тұрғындарды сапалы ауыз сумен қамтамасыз етуге арналған инфрақұрылым қалыптастырылды.
Мұндай жобалардың ерекшелігі – әр елді мекеннің су көзіне және географиялық жағдайына қарай жеке шешім қабылдануында. Бір ауылға жер асты суы тиімді болса, енді бірінде топтық су құбыры немесе су тазарту қондырғысы қажет. Сондықтан облыста су жүйесін бір үлгімен емес, нақты жағдайға қарай дамыту қажеттілігі туындап отыр.
Осы ретте су көздерін алдын ала зерттеудің де маңызы зор. Өңірде бұған дейін елді мекендер мен шекаралық бөлімшелердің жер асты су қорын анықтау мақсатында іздеу-барлау жұмыстары жүргізілген. 2015-2021 жылдары облыста 267 елді мекеннің жер асты су қоры бекітілген. Кейінгі кезеңдерде де жаңа су көздерін зерттеу бағытындағы жұмыстар жалғасты.
Су ресурстарын ұзақ мерзімді қамтамасыз ету үшін ірі жобалар да қолға алынған. Соның бірі – Өгем өзені бассейніндегі гидроэнергетикалық каскадпен қатар топтық су құбырын салу жобасы. Жоба аясында ұзындығы 12 шақырым туннель, 40 шақырым су құбыры, су жинау қоймасы және Қазығұрт ауданының Жаңабазар ауылында су тазарту станциясын салу көзделген. Бұл жүйе Сарыағаш, Келес, Қазығұрт, Жетісай және Мақтаарал аудандарын тұрақты сумен қамтамасыз етуге бағытталған.
Бұл жобалардың өңір үшін маңызы ерекше. Себебі Түркістан облысында халықтың басым бөлігі ауылдық жерлерде тұрады. Демек, ауылдағы су инфрақұрылымының жай-күйі тікелей халықтың тұрмыс сапасына әсер етеді. Үйге су тұрақты келмеген жағдайда санитарлық жағдайдан бастап, шағын кәсіпкерлікке дейінгі көптеген салаға кері әсер етеді.
Сондықтан ауыз су мәселесін шешу – тек коммуналдық қызметтің міндеті емес. Ол ауылдардың әлеуметтік дамуы, халықтың денсаулығы, кәсіпкерліктің дамуы және елді мекендердің инвестициялық тартымдылығымен тікелей байланысты.
Қазір облыстағы басты мәселенің бірі – салынған инфрақұрылымды тиімді пайдалану. Бұрын жаңа су құбырын салу бірінші орында тұрса, қазіргі жағдайда оның техникалық жағдайын тұрақты бақылау, су тазарту нысандарын уақтылы жөндеу және пайдаланушы ұйымдардың жауапкершілігін күшейту маңызды.
Бұл тұрғыда коммуналдық секторды жаңғыртуға арналған ұлттық жоба да қосымша мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен бекітілген «Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында 2025-2029 жылдары Түркістан облысына 42,9 млрд теңге қарастырылған. Облыс бойынша 12 табиғи монополия субъектісінің 12 жобасы «МЭКС» электрондық платформасына енгізілді.
Мұндай қаржының тиімді игерілуі су жүйелерінің техникалық жағдайын жақсартуға ғана емес, коммуналдық инфрақұрылымның ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Ауыз су саласында атқарылған жұмыстардың ауқымын соңғы бірнеше жылдың көрсеткіштерінен де көруге болады. 2023 жылы облыста жүздеген елді мекеннің су инфрақұрылымын жақсартуға бағытталған ондаған жоба қолға алынса, 2025 жылдың соңында 801 елді мекеннің барлығы ауыз су жүйесіне қосылды. Енді осы нәтижені сақтап қалу және оның сапалық деңгейін көтеру – негізгі міндет.
Облыс әкімінің аппараттық мәжілісте жауапты басқармалар мен аудан, қала әкімдіктеріне қойған талабы да осыған саяды. Нұралхан Көшеров су құбырларын жаңарту жұмыстарын жеделдетуді, ауыз сумен қамтамасыз ету жобаларын сапалы әрі белгіленген мерзімде іске асыруды, бөлінген қаражатты тиімді игеруді және кестемен су берілетін елді мекендердің мәселесін кезең-кезеңімен шешуді тапсырды.
Әкім бұл бағыттағы жұмыстың сапасыз орындалуына жол бермеуді де қатаң ескертті. Тапсырмаларды сапалы әрі мерзімінде орындамаған басшыларға қызметтік шара көрілетіні айтылды.
Мұндай талаптың қойылуы түсінікті. Өйткені су саласында кез келген кешігу тұрғындардың күнделікті тұрмысына тікелей әсер етеді. Құбырдың уақытында ауыстырылмауы немесе тазарту қондырғысының істен шығуы жүздеген, кей жағдайда мыңдаған адамның су режиміне ықпал етеді.
Ендігі жерде облыс үшін негізгі көрсеткіш елді мекеннің су жүйесіне қосылған-қосылмағанымен ғана өлшенбейді. Судың тәулік бойы берілуі, сапасы, қысымы, апатсыздығы және жүйенің техникалық тұрақтылығы да басты индикаторға айналуы тиіс.
Түркістан облысының алдында осы тұрғыдан ауқымды міндет тұр. 2026 жылы 10 елді мекендегі 45,7 мың тұрғынның кестемен су алу мәселесін шешу – сол жұмыстың нақты кезеңі. Ал тозығы жеткен 7 елді мекендегі желілерді жаңарту тағы 57,9 мың тұрғынның су жүйесін жақсартуға мүмкіндік береді.
Бір қарағанда, облыстағы 801 елді мекеннің 100 пайыз ауыз сумен қамтылуы мәселенің соңғы нүктесі сияқты көрінуі мүмкін. Шын мәнінде, бұл – жаңа кезеңнің бастауы. Ендігі міндет – жылдар бойы салынған су инфрақұрылымын жаңғыртып, оны тұрақты жұмыс істейтін жүйеге айналдыру.
Өйткені ауыз су – жай ғана коммуналдық қызмет емес. Ол ауылдың өмір сапасы, халықтың әл-ауқаты және өңірдің тұрақты дамуы үшін қажетті негізгі инфрақұрылым. Түркістан облысында жаңа кезеңдегі су саясаты да осы талапқа жауап беруі тиіс: әр үйге су жетіп қана қоймай, ол су тәулік бойы үзілмей, сапалы әрі қауіпсіз берілуі керек.