Түркістан облысының экономикалық дамуында соңғы жылдары бір өзгеріс анық байқалады. Бұрын өңірдің инвестициялық әлеуеті туралы сөз болғанда, негізінен жаңа кәсіпорындар мен жеке жобалар айтылса, қазір мәселе әлдеқайда кең ауқымда қарастырылады. Өйткені инвестиция тарту өңір үшін жеке бір бағыт емес, экономиканы жаңғыртудың негізгі құралдарының біріне айналып отыр.
Биылғы жеті айдың қорытындысы осы бағыттағы жұмыстың қарқынын айқын аңғартады. Осы кезеңде Түркістан облысына 1 трлн теңгеден астам инвестиция тартылған. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 137,5 пайыздық өсімді көрсетеді.
Жыл соңына дейін облысқа 1,8 трлн теңге инвестиция тарту міндеті қойылған. Демек, жылдық жоспардың негізгі бөлігі қазірдің өзінде қалыптасып отыр. Мұның өзі Түркістанның инвестиция үшін бәсекеге қабілетті өңірге айналып келе жатқанын көрсетеді.
Инвестицияның мұндай көлемге жетуін бір ғана фактормен түсіндіру қиын. Бұған өңірдегі инвестициялық инфрақұрылымның кеңеюі, өндірістік алаңдардың дайын болуы, инвесторға жер мен инженерлік желілер мәселесін шешуге мүмкіндік беретін тетіктердің қалыптасуы, мемлекеттік қолдау шаралары және жобаларды сүйемелдеу жүйесінің жолға қойылуы әсер етуде.
Бүгінде инвестор үшін бұрынғыдай тек табиғи ресурс немесе арзан жұмыс күші жеткіліксіз. Қаражат иесі ең алдымен өзінің жобасын қанша уақытта іске қоса алатынына, қажетті инфрақұрылымның бар-жоғына, рұқсат алу рәсімдерінің қаншалықты түсінікті екеніне, мемлекеттік органдармен жұмыс істеудің жеңілдігіне қарайды.
Осы тұрғыдан алғанда Түркістан облысының артықшылығы аз емес.
Өңірде инвестициялық жобаларды орналастыруға арналған арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар қалыптасқан. Атап айтқанда, облыс аумағында жалпы көлемі 1 450 гектарды құрайтын арнайы экономикалық аймақ, 1 931 гектарды қамтитын 21 индустриялық аймақ және жалпы аумағы 264,2 гектар болатын 29 шағын өндірістік алаң жұмыс істейді.
Бұл алаңдардың маңызы – инвесторға жобаны нөлден бастап ұйымдастыру қажеттілігін азайтуында. Өндіріс орны үшін жер телімін табу бір мәселе болса, оған электр энергиясын, газды, суды, жолды және басқа да инженерлік инфрақұрылымды жеткізу мүлдем басқа мәселе. Сондықтан дайын өндірістік алаңның болуы жобаның іске қосылу мерзімін қысқартатын маңызды фактор.
Түркістанның инвестициялық тартымдылығының тағы бір ерекшелігі – өңірдің орналасу мүмкіндігі. Облыс аумағы Орталық Азия нарығына шығатын бағыттардың біріне орналасқан. Бұл жергілікті өндірісті тек ішкі тұтынуға ғана емес, көрші мемлекеттердің нарығына бағдарлауға да мүмкіндік береді.
Инвестор үшін мұндай фактордың маңызы зор. Себебі өндірістің тиімділігі тек өнімді шығарумен өлшенбейді. Дайын тауарды тұтынушыға жеткізу құны, логистикалық шығын, өткізу нарығының көлемі де есепке алынады.
Сондықтан Түркістандағы инвестициялық саясатты өңірдің географиялық орналасуымен, көлік мүмкіндіктерімен және өндірістік әлеуетімен қатар қарастыру қажет.
Биылғы көрсеткіштер ішінде тікелей шетелдік инвестиция көлемінің өсуі де назар аудартады. Жылдың бірінші тоқсанында облыс экономикасына тартылған тікелей шетелдік инвестиция 115 млн АҚШ долларына жеткен.
Шетелдік капиталдың келуі – өңір үшін тек қаржы тарту деген сөз емес. Әдетте сырттан келген инвестициямен бірге жаңа технология, басқарудың жаңа тәсілі, халықаралық өндірістік стандарттар және жаңа нарықтарға шығу мүмкіндігі келеді.
Әсіресе өндірістік жобаларға келген шетелдік инвестордың жергілікті кәсіпкерлермен байланыс орнатуы маңызды. Өйткені ірі кәсіпорынның айналасында қосалқы қызмет көрсететін шағын және орта бизнес қалыптасады. Бір кәсіпорынға қажетті шикізат, қосалқы бөлшек, қаптама, көлік, жөндеу, логистика, қызмет көрсету секілді көптеген бағытта жергілікті компаниялар жұмыс істей алады.
Сондықтан ірі инвестициялық жобаның тиімділігін тек оның құнымен өлшеу дұрыс емес. Оның өңірдегі экономикалық байланыстарға қаншалықты серпін беретіні де маңызды.
Түркістан облысында инвестициялық жобалардың ауқымды портфелі қалыптасуы да осы үдерістің жүйелі сипат алғанын көрсетеді. Ұлттық цифрлық инвестициялық платформаға 2015-2033 жылдарға арналған жалпы құны 3,2 трлн теңге болатын 219 жоба енгізілген. Бұл жобалар толық іске асқан жағдайда 30 мыңға жуық жаңа жұмыс орны ашылады деп күтілуде.
Мұнда бір маңызды мәселе бар. Инвестициялық жобаның жоспарға енуі мен оның нақты іске қосылуының арасы жер мен көктей. Сондықтан бүгінгі күні негізгі міндет инвестициялық портфельді көбейту ғана емес, сол портфельдегі жобалардың нақты өндіріске айналуын қамтамасыз ету болып отыр.
Ал биылғы жоспардың өзі аз емес. Жыл ішінде 540 млрд теңгеге 42 инвестициялық жобаны іске асырып, 9 747 жұмыс орнын ашу көзделген. Қазірдің өзінде оның 14 жобасы іске қосылған. Бұл жобаларға 101 млрд теңге жеке инвестиция тартылып, 1 530 адам жаңа жұмыс орындарымен қамтылған.
Мұның өзі инвестициялық жұмыстың тек болашақ жоспарлардан тұрмайтынын көрсетеді. Жоба санының белгілі бір бөлігі нақты іске қосылып, қаржы өндірістік активке айнала бастаған.
Инвестиция тартудың нәтижесін дәл осы жерден іздеу керек.
Мәселен, облысқа миллиардтаған теңге қаржы келгенімен, ол тек құрылыс немесе жылжымайтын мүлік нарығында қалып қойса, оның экономикаға әсері бір бөлек. Ал қаржы өндірістік кәсіпорынға салынып, жаңа өнім шығарылып, жұмыс орындары ашылып, жергілікті компаниялар тапсырыс ала бастаса, инвестицияның экономикалық мультипликативтік әсері әлдеқайда жоғары болады.
Сондықтан Түркістан үшін инвестициялық саясаттың келесі кезеңі жобалардың сапасына көбірек мән берумен байланысты болуы тиіс.
Қазір инвесторды қызықтырудың өзі жеткіліксіз. Оны өңірде ұстап қалу, алғашқы жобадан кейін екінші, үшінші жобаны жүзеге асыруға ынталандыру да маңызды.
Инвестордың өңірде бір жобаны іске асырып, кейін тағы қаржы салуы – инвестициялық ахуалдың нақты индикаторы. Себебі бұрын келген кәсіпкер жергілікті жағдайды, мемлекеттік органдардың жұмысын, инфрақұрылымды, нарықты және кадрлық мүмкіндіктерді іс жүзінде бағалап үлгереді.
Егер ол кейін қайта инвестиция салса, бұл – өңірдегі іскерлік ортаның белгілі бір деңгейде қалыптасқанын білдіреді.
Осы себепті Түркістанда инвестормен жұмыс жобаны таныстырумен аяқталмауы керек. Керісінше, негізгі жұмыс жоба бекітілгеннен кейін басталады.
Осы бағытта «Turkistan Invest» өңірлік фронт-офисінің қызметі маңызды. Ол инвесторға «Бір терезе» қағидаты бойынша қолдау көрсетіп, жобаны жоспарлау кезеңінен бастап іске қосылғанға дейін сүйемелдеуге бағытталған.
Фронт-офис жұмысының ерекшелігі – инвестордың бірнеше мемлекеттік мекемені аралап, әр мәселенің шешімін жеке іздеуіне жол бермеу. Жобаға қажетті аналитикалық және консультациялық көмек көрсетіліп, мемлекеттік қолдау шаралары түсіндіріледі. Бұдан бөлек, көші-қон және жобаларды сүйемелдеу мәселелері бойынша да қолдау көрсетіледі.
Мұндай жүйе әсіресе шетелдік инвесторлар үшін маңызды. Өйткені Қазақстанның заңнамасын, мемлекеттік басқару жүйесін және жергілікті рәсімдерді жақсы білмейтін кәсіпкер үшін кейбір мәселелердің өзі үлкен кедергіге айналуы мүмкін.
Инвестордың тілін түсіну, оның талабын мемлекеттік органдарға дұрыс жеткізу және жобаның әр кезеңінде сүйемелдеу – инвестициялық фронт-офистің негізгі міндеттерінің бірі.
Бұл жерде «бір терезе» қағидатының мәні тек қағазбастылықты азайтумен шектелмейді. Оның түпкі мақсаты – инвестордың уақытын үнемдеу.
Ал қазіргі экономикада уақыттың өзі ақша.
Зауыттың іске қосылуы бірнеше айға кешіксе, инвестордың шығыны өседі. Құрылыс тоқтап қалса, қаржы айналымнан шығады. Инфрақұрылым уақытында тартылмаса, жобаның өзіндік құны қымбаттайды. Сондықтан инвестициялық жобаны жедел сүйемелдеу өңір экономикасы үшін тікелей пайда әкеледі.
Түркістандағы инвестициялық инфрақұрылымның тағы бір артықшылығы – жобаларды орналастыруға арналған алаңдардың көптігі. Арнайы экономикалық аймақ, индустриялық аймақтар және шағын өндірістік алаңдар әртүрлі деңгейдегі кәсіпкерлердің қажеттілігіне қарай жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Ірі инвесторға ауқымды өндірістік аумақ қажет болуы мүмкін. Ал шағын кәсіпкерге дайын цех немесе шағын өндірістік алаң жеткілікті. Осындай сатылы инфрақұрылым қалыптасқан сайын облыста өндірісті тек ірі компаниялар емес, шағын және орта бизнес те дамытуға мүмкіндік алады.
Бұл жерде тағы бір маңызды мәселе бар. Үлкен кәсіпорындар мен шағын бизнес арасындағы өндірістік байланысты күшейту қажет.
Мысалы, ірі зауыт барлық қажетті өнімді сырттан сатып ала берсе, жергілікті экономикаға түсетін пайда шектеулі болады. Ал сол зауытқа қажет кейбір бөлшектерді, қаптаманы, құрылыс материалдарын немесе қызмет түрлерін жергілікті кәсіпкерлер көрсете бастаса, инвестицияның өңір ішіндегі қайтарымы артады.
Сондықтан алдағы уақытта инвестициялық саясатты жергілікті кәсіпкерлікті дамыту саясатымен байланыстырудың маңызы арта түседі.
Түркістанда инвестициялық жобалардың саны көбейген сайын осындай кооперациялық байланыстарға деген қажеттілік те артады. Бір ғана кәсіпорынның келуі ондаған жаңа кәсіпкерлік бағыттың пайда болуына себеп болуы мүмкін.
Бұл – инвестицияның көзге көрінбейтін, бірақ экономика үшін аса маңызды нәтижелерінің бірі.
Өңірлік инвестициялық пулда жалпы құны 13 млрд теңге болатын және 1 384 жұмыс орнын құруды көздейтін 43 жоба іске асырылуда. Мұндай жобалардың көбеюі инвестициялық саясаттың тек алып кәсіпорындарға ғана бағытталмайтынын көрсетеді.
Шағын және орта өндірістердің пайда болуы өңір экономикасының тұрақтылығына да әсер етеді. Бір ғана ірі кәсіпорынға тәуелді елді мекен немесе аудан экономикалық тұрғыдан осал болуы мүмкін. Ал әртүрлі салада жұмыс істейтін ондаған кәсіпорынның болуы мұндай тәуекелді азайтады.
Сондықтан Түркістанның инвестициялық саясатының тағы бір маңызды міндеті – экономиканы әртараптандыру.
Бір салаға тәуелділік азайған сайын өңір сыртқы экономикалық өзгерістерге төзімді бола түседі. Нарықтағы бір өнімнің бағасы төмендеген жағдайда басқа өндірістер жұмысын жалғастыра алады.
Бұл ретте инвестицияны өңірдің табиғи және экономикалық ерекшеліктеріне қарай бағыттаудың мәні зор. Түркістанда ауыл шаруашылығы, құрылыс, өңдеу, логистика, қызмет көрсету және басқа да бағыттарды қатар дамытуға мүмкіндік бар.
Әсіресе ауыл шаруашылығы өнімін терең өңдеуге қатысты жобалардың болашағы жоғары. Өйткені шикізаттың өзі өңірдің ішінде қалыптасады. Оны қайта өңдеп, дайын өнім ретінде нарыққа шығару қосылған құнды да облыс аумағында қалдыруға мүмкіндік береді.
Инвестицияның әлеуметтік әсері де осы тұста көрінеді.
Жаңа өндіріс ашылған кезде тек сол кәсіпорын жұмысшылары ғана табыс таппайды. Оған қызмет көрсететін тасымалдаушы, құрылыс компаниясы, тамақтандыру орны, жөндеу шеберханасы, жабдық жеткізуші сияқты көптеген бизнес өкілдері де жұмысқа тартылады.
Демек, инвестицияның бір жұмыс орны бірнеше жанама жұмыс орнының пайда болуына ықпал етуі мүмкін.
Сондықтан Түркістан облысында 2026 жылға жоспарланған инвестициялық жобалардың нәтижесін мыңдаған жаңа жұмыс орнымен ғана өлшеу жеткіліксіз. Оның айналасында қандай кәсіпкерлік орта қалыптасатыны, жергілікті компаниялардың қаншасы ірі жобаларға тартылатыны да маңызды.
Бүгінгі таңда облыстың инвестициялық саясаты осындай жаңа кезеңге аяқ басып отыр деуге болады. Бұрын басты мәселе «инвесторды қалай тартамыз?» деген сұрақ болса, енді оған «инвесторға жобасын қалай тез әрі тиімді іске асыруға көмектесеміз?» деген сауал қосылды.
Бұл екеуінің айырмашылығы үлкен.
Инвесторды тарту – бастама ғана. Ал жобаны соңына дейін жеткізу – нақты басқарушылық жұмысты талап етеді.
Сондықтан инвестициялық жобаның тағдырына облыстың әрбір мемлекеттік органы жауапкершілікпен қарауы керек. Жер мәселесі бір мекемеде, инфрақұрылым екіншісінде, рұқсат құжаттары үшінші жерде шешілетін жағдайда инвестордың уақытын жоғалтпау маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда «бір терезе» жүйесі мемлекеттік аппараттың инвестормен жұмыс істеу мәдениетін өзгертуге бағытталған құрал болып отыр.
Өйткені инвестор мемлекеттен жеңілдік немесе ерекше жағдай ғана күтпейді. Ол ең алдымен түсінікті ереже мен болжамды ортаны қалайды.
Заң бірдей қолданылса, рәсімдер ашық болса, шешім қабылдау мерзімі алдын ала белгілі болса, кәсіпкер өзінің қаржысын есептей алады.
Ал инвестицияның ең басты шартының бірі – болжамдылық.
Түркістан облысының қазіргі көрсеткіштері өңірдің осы бағытта айтарлықтай жұмыс атқарып жатқанын аңғартады. Жеті айда 1 трлн теңгеден астам инвестиция тартылуы – соның бір көрінісі.
Бірақ бұл межемен тоқтап қалуға болмайды. Өйткені инвестиция үшін облыстар арасында ғана емес, мемлекеттер арасында да бәсекелестік күшейіп келеді.
Бүгін Түркістанға қызығушылық танытқан шетелдік инвестор ертең басқа елге кетуі мүмкін. Сондықтан өңір үшін басты міндет – инвестиция тарту науқанын тұрақты экономикалық саясатқа айналдыру.
Инвестор бір рет келіп, бір жоба іске қосып қана қоймай, ұзақ мерзімге жұмыс істейтіндей жағдай қалыптасуы керек.
Мұның шарты – дайын инфрақұрылым, сапалы кадр, тиімді логистика, тұрақты заңнама, жедел мемлекеттік қызмет және жергілікті биліктің ашықтығы.
Осылардың барлығы қатар жұмыс істеген кезде ғана инвестиция нақты экономикалық өсімге айналады.
Түркістан облысының алдына биыл 1,8 трлн теңге инвестиция тарту міндетінің қойылуы да осы тұрғыдан маңызды. Жеті айдағы 1 трлн теңгеден астам көрсеткіш меженің орындалуына мүмкіндік бар екенін көрсетіп отыр.
Ендігі мәселе – қалған инвестиция көлемін тартумен бірге, осы қаржының тиімді игерілуін қамтамасыз ету.
Яғни жаңа жобалар тек тізімде тұрмай, құрылыс алаңына айналуы керек. Құрылыс алаңдары жұмыс істеп тұрған кәсіпорынға айналуы керек. Ал кәсіпорындар тұрақты жұмыс орындары мен жаңа өнімнің көзі болуы тиіс.
Сонда ғана инвестиция статистикалық көрсеткіштен нақты экономикалық нәтижеге айналады.
Түркістанның бүгінгі инвестициялық бағытының басты ерекшелігі де осында. Өңір тек қаржы күтетін аймақ болудан біртіндеп инвесторға нақты мүмкіндік ұсынатын экономикалық алаңға айналып келеді.
Ал мұндай алаңның тартымдылығы миллиардтармен ғана емес, инвестордың мұнда қанша уақыт жұмыс істейтінімен, қанша жоба ашатынымен және сол жобалардың өңір экономикасына қаншалықты пайда әкелетінімен өлшенеді.
Жеті айда тартылған 1 трлн теңгеден астам инвестиция – осы жолдағы кезекті меже.
Ең бастысы, бұл қаржы Түркістанның экономикалық картасында жаңа кәсіпорындар, жаңа жұмыс орындары және жаңа өндірістік мүмкіндіктер түрінде көрініс табуы тиіс.
Өйткені инвестицияның шын мәніндегі құны – оның көлемінде емес, ертеңгі күні экономикаға қанша пайда әкелетінінде.