Түркістан облысында биыл жұмыспен қамту мәселесі сандық көрсеткіштен біртіндеп сапалық көрсеткішке ауысып келеді. Өйткені еңбекке жарамды халықты қандай да бір уақытша жұмысқа орналастыру бір бөлек те, адамның тұрақты табыс көзі бар, әлеуметтік кепілдігі сақталған жұмысқа орналасуы бір бөлек. Бүгінгі еңбек нарығында мәселенің салмағы да осында.
Мемлекет басшысының халықты жұмыспен қамту және жаңа жұмыс орындарын құру жөніндегі тапсырмаларын орындау аясында Түркістан облысында биыл 74 516 жұмыс орнын ашу жоспарланған. 16 тамыздағы жағдай бойынша оның 65 009-ы құрылып, жылдық жоспар 87,2 пайызға орындалды.
Жыл басынан бері 60 мыңнан астам азамат жұмыспен қамту шараларына тартылып, 30 мыңнан астам адам тұрақты жұмысқа орналасты.
Бұл – бір қарағанда жақсы көрсеткіш. Бірақ оның астарына үңілсек, өңірдегі еңбек нарығының алдында тұрған міндеттің әлдеқайда күрделі екенін көреміз. Себебі Түркістан облысы – халық саны көп, еңбек нарығына жыл сайын мыңдаған жас қосылатын өңір. Сондықтан мұнда жаңа жұмыс орындарын ашу бір реттік науқан емес, тұрақты түрде жүргізілетін экономикалық саясат болуы тиіс.
Жұмыс орны көбейген сайын адамның табысы артып, отбасының тұрмысы тұрақтанады. Ал тұрақты табысы бар отбасы тұрғын үй, білім, денсаулық, тұтыну және басқа да қажеттіліктерге көбірек қаржы жұмсайды. Осылайша бір жұмыс орнының пайдасы бір ғана адаммен шектелмей, жергілікті экономикаға да әсер етеді.
Сондықтан жұмыспен қамту мәселесін әлеуметтік саясаттың ғана емес, экономикалық дамудың маңызды бөлігі ретінде қараған жөн.
Түркістан облысында қазір дәл осындай байланыс қалыптасып келеді. Өңір экономикасының негізгі салаларындағы өсім жаңа еңбек сұранысын туындатып отыр. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында облыстың қысқа мерзімді экономикалық өсім көрсеткіші 126,3 пайыз болып, республика бойынша ең жоғары нәтижеге жетті. Бірінші тоқсанда жалпы өңірлік өнім көлемі 1 трлн 129,9 млрд теңгені құрады. Экономика өскен жерде еңбекке деген сұраныс та артады. Бұл әсіресе құрылыс, ауыл шаруашылығы, сауда, көлік және қызмет көрсету салаларынан байқалады.
Мәселен, 2026 жылдың алғашқы алты айында облыста құрылыс жұмыстарының көлемі 306,7 млрд теңгеге жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 25,5 пайызға артқан. Осы кезеңде 474,9 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Сауда көлемі 476 млрд теңгені құрап, 21,4 пайыз өскен. Көлік және қоймалау қызметтерінің көлемі 155,7 млрд теңгеге жетіп, 14,8 пайыздық өсім көрсеткен.
Бұл көрсеткіштердің әрқайсысының артында еңбек нарығына деген сұраныс жатыр.
Құрылыс көбейсе – құрылысшы, инженер, дәнекерлеуші, электрик, жүргізуші және басқа мамандар керек. Тұрғын үй көлемі артса – құрылыс материалдарын өндіретін, тасымалдайтын, монтаждайтын кәсіпкерлердің жұмысы көбейеді. Сауда ұлғайса – сатушы, логист, қоймашы, есепші, қызмет көрсету мамандарына сұраныс артады. Көлік саласының кеңеюі де жүргізушілер мен техникалық мамандарға қосымша жұмыс береді.
Яғни жұмыспен қамту көрсеткішін экономикадан бөліп қарау мүмкін емес.
Биыл өңірлік жұмыспен қамту картасы бойынша жоспарланған 74 516 жұмыс орнының 54 481-і тұрақты, 20 035-і уақытша жұмыс орындары ретінде қарастырылған. Бұл жерде тұрақты жұмыс орындарының басымдығы түсінікті. Себебі уақытша жұмыс белгілі бір кезеңдегі табысты қамтамасыз етсе, тұрақты жұмыс адамның ұзақ мерзімді әлеуметтік жағдайын қалыптастырады.
Осы себепті жұмыспен қамту картасының орындалуын тек «қанша адам жұмысқа кірді?» деген сұрақпен бағалау жеткіліксіз. Ең маңыздысы – сол жұмыс орындарының қаншасы тұрақты, қаншасының жалақысы лайықты және қаншасы кәсіби өсімге мүмкіндік береді деген мәселе.
Ұлттық статистика бюросының дерегіне сүйенсек, 2026 жылдың бірінші тоқсанында Түркістан облысында жұмыссыздар саны 40,1 мың адам болған. Жұмыссыздық деңгейі 4,6 пайызды құраған. Ал 1 шілдедегі жағдай бойынша жұмыспен қамту органдарында жұмыссыз ретінде тіркелгендер саны 37 671 адамға жеткен.
Бұл цифрлар еңбек нарығындағы жұмыстың әлі де көп екенін көрсетеді.
Өйткені жаңа жұмыс орындарының ашылуы мен жұмыссыздықтың азаюы әрдайым бір-біріне тікелей тең емес. Біріншіден, жаңа жұмыс орны пайда болғанымен, оған қажетті маман сол елді мекенде болмауы мүмкін. Екіншіден, жұмыс іздеушінің білімі мен жұмыс берушінің талабы сәйкес келмеуі ықтимал. Үшіншіден, бос жұмыс орны болғанымен, жалақысы немесе еңбек жағдайы тұрғынды қызықтырмауы мүмкін.
Сондықтан еңбек нарығындағы келесі маңызды мәселе – жұмыс орны мен жұмыс іздеушінің арасындағы сәйкестікті қамтамасыз ету.
Бұл жерде кәсіби білім беру жүйесінің рөлі артады.
Түркістан облысының колледждеріне жаңа оқу жылына 15 600 мемлекеттік грант бөлінген. Бұл – еңбек нарығына қажетті мамандарды даярлау мәселесіне ерекше мән беріліп отырғанын көрсетеді.
Мұның маңызы әсіресе өндіріс пен құрылыс салаларында сезіледі. Өйткені жаңа кәсіпорын ашылған кезде оған тек жоғары білімді мамандар емес, техникалық және кәсіптік білімі бар жұмысшылар да қажет болады. Дәнекерлеуші, токарь, электрші, механик, технолог, құрылыс маманы, агроном, ветеринар, оператор секілді кәсіптерге сұраныс тұрақты.
Егер колледждердегі маман даярлау нақты өңірдегі кәсіпорындардың талабымен байланыстырылса, диплом алған жас жұмыс іздеп бірнеше жыл жүрмей, оқуын аяқтаған соң бірден еңбекке араласуға мүмкіндік алады.
Бұл – жұмыспен қамту саясатының ең тиімді жолдарының бірі.
Түркістан облысында халықты жұмыспен қамту бағыттарының ішінде бос жұмыс орындарына орналастыру да маңызды орын алады. Жылдық жоспар бойынша 40 595 адамды бос жұмыс орындары арқылы жұмыспен қамту көзделген. 16 тамызға дейін оның 30 770-і қамтылып, жоспар 75,8 пайызға орындалған.
Мұнда еңбек биржасының тиімді жұмыс істеуі маңызды. Жұмыс беруші өзіне қажетті маманды табуы керек, ал жұмыс іздеуші өзінің білімі мен тәжірибесіне сай жұмысқа орналасуы тиіс.
Егер осы екі талаптың арасы алшақ болса, еңбек нарығында бір қызық жағдай қалыптасады: бір жағында жұмыссыз адам бар, екінші жағында бос жұмыс орны бар, бірақ екеуі бір-бірін таба алмайды.
Сондықтан жұмыспен қамту орталықтарының міндеті тек азаматты жұмысқа жіберумен шектелмеуі керек. Олар еңбек нарығындағы сұранысты алдын ала анықтап, қандай мамандықтарға қажеттілік артатынын біліп, соған қарай оқыту мен қайта даярлауды ұйымдастыруы қажет.
Түркістан үшін бұл әсіресе маңызды. Өйткені облыста экономика құрылымы өзгеріп жатыр.
Бұрын еңбек нарығында ауыл шаруашылығы басым болса, қазір оған өңдеу, құрылыс, логистика, туризм, сауда және қызмет көрсету салалары қосылып отыр.
Ауыл шаруашылығының өзі де жаңа мамандарды қажет етеді. 2026 жылдың қаңтар-маусым айларында облыста 325,3 млрд теңгенің ауыл шаруашылығы өнімі өндіріліп, нақты көлем индексі 110,7 пайызды құрады. Бұл көрсеткіш бойынша Түркістан республикада алдыңғы орында тұр.
Ауыл шаруашылығындағы өсімнің еңбек нарығына әсері де бар. Заманауи агроөндіріс бұрынғыдай тек қол еңбегіне сүйенбейді. Суару жүйелерін басқаратын, ауыл шаруашылығы техникасын жөндейтін, жылыжай технологиясын білетін, өнімді сұрыптап-қаптайтын, мал шаруашылығы мен ветеринариядан хабары бар мамандар қажет.
Демек, ауылдағы жұмыспен қамту мәселесін шешудің бір жолы – ауыл шаруашылығын жай ғана қолдау емес, оның технологиялық деңгейін көтеру.
Бұл әсіресе жастар үшін маңызды. Егер ауылда заманауи өндіріс пайда болса, жас маман қалаға көшпей-ақ өз елді мекенінде тұрақты жұмыс таба алады.
Мұндай тәсіл ауылдан қалаға мәжбүрлі көші-қонды да азайтуы мүмкін.
Өңірдегі демографиялық жағдайды ескерсек, бұл маңызды мәселе. Түркістан облысында еңбек нарығына жыл сайын жаңа жұмыс күші қосылады. Сондықтан экономика жыл сайын кемінде сол еңбек ресурсын қабылдай алатындай қарқынмен дамуы қажет.
Бұл тұрғыда шағын және орта кәсіпкерліктің орны ерекше.
Ірі кәсіпорындар мыңдаған жұмыс орнын бірден ашуы мүмкін. Бірақ еңбек нарығының тұрақтылығын көбіне шағын және орта бизнес қамтамасыз етеді. Бір наубайхана бірнеше адамды жұмыспен қамтиды, шағын цех он шақты адамға табыс береді, қызмет көрсету нысандары жергілікті тұрғындарға жұмыс береді. Осындай мыңдаған кәсіпкерлік субъектінің жиынтық әсері үлкен еңбек нарығын қалыптастырады.
Сондықтан жұмыспен қамту мәселесін мемлекеттік мекемелер мен ірі компаниялардың міндеті деп қарау дұрыс емес. Жаңа жұмыс орнының елеулі бөлігі кәсіпкерліктің есебінен ашылады.
Биылғы жұмыспен қамту картасында кәсіпкерлікке, өндіріс пен инфрақұрылымға, туризмге және ауыл шаруашылығына басымдық берілуінің себебі де осы.
Туризм саласының да еңбек нарығы үшін әлеуеті жоғары. Түркістан қаласының тарихи-мәдени орталық ретіндегі рөлі күшейген сайын қонақүй, тамақтану, көлік, экскурсия, сауда, қолөнер және қызмет көрсету бағыттарында жұмыс орындары пайда болады.
Туризмнің ерекшелігі – бір ғана нысанның айналасында бірнеше кәсіптің қалыптасуына мүмкіндік беретіні.
Турист қонақүйге орналасады, тамақтанады, көлік пайдаланады, тарихи орындарға барады, жергілікті өнім сатып алады. Осы тізбектің әр буынында жұмыс орны бар.
Сондықтан туризмді тек мәдени сала емес, жұмыспен қамтудың экономикалық ресурсы ретінде қарау қажет.
Құрылыс саласының да қазіргі еңбек нарығындағы үлесі айтарлықтай. Биыл облыста әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысандар құрылысына қаржы бөлініп, 45 әлеуметтік нысан бойынша жұмыс жүргізілуде. Оларға 31,6 млрд теңге қарастырылған.
Мұндай жобалардың әлеуметтік маңызы бір бөлек, экономикалық әсері бір бөлек. Мектеп, аурухана немесе басқа әлеуметтік нысан салынып жатқан кезде құрылысшылар жұмыс істейді. Кейін нысан пайдалануға берілгенде мұнда мұғалімдер, дәрігерлер, техникалық қызметкерлер және басқа мамандар жұмысқа орналасады.
Яғни инфрақұрылымдық құрылыс қысқа мерзімді де, ұзақ мерзімді де жұмыспен қамтуға әсер етеді.
Алайда мемлекет қаржысы есебінен ашылған уақытша жұмыс орындарын тұрақты жұмыспен теңестіруге болмайды. Бұл жерде де сапа мәселесі алдыңғы орынға шығады.
Түркістан облысында субсидияланатын жұмыс орындарын құру бойынша жоспардың 107,7 пайызға орындалуы осы бағдарламалардың белсенді қолданылып отырғанын көрсетеді. Жылдық жоспар 18 530 болса, 16 тамызға қарай 19 964 жұмыс орны құрылды.
Бірақ субсидияланған жұмыс орнының басты мақсаты – адамды өмір бойы мемлекеттік қолдауға тәуелді ету емес, оны қалыпты еңбек нарығына енгізу.
Яғни субсидия аяқталғаннан кейін де азамат сол жұмыс орнында қалуы немесе басқа тұрақты жұмысқа орналасуы керек.
Бұл жерде жұмыспен қамту саясатының тиімділігін өлшейтін тағы бір көрсеткіш пайда болады. Мемлекеттік бағдарлама арқылы жұмысқа орналасқан адамның қаншасы кейін тұрақты еңбек нарығында қалып қойды?
Егер осы көрсеткіш жоғары болса, бағдарламаның шын мәнінде нәтиже бергені. Ал егер азамат субсидия мерзімі аяқталған соң қайтадан жұмыссыз қалса, онда бағдарламаның механизміне қосымша талдау қажет. Сондықтан биылғы жұмыспен қамту картасының орындалуы тек пайызбен емес, жыл соңындағы нақты әлеуметтік нәтижемен бағалануы тиіс. Тағы бір маңызды бағыт – өз ісін бастайтын азаматтарды қолдау. Жұмыс орнының ең тұрақты түрлерінің бірі – адамның өзіне және өзгелерге жұмыс орнын ашуы.
Мемлекеттік грант, жеңілдетілген несие, кәсіпкерлік негіздеріне оқыту сияқты құралдар осы мақсатқа бағытталған. Бірақ мұнда да саннан бұрын сапа маңызды. Бірнеше айдан кейін жабылып қалатын кәсіптен гөрі тұрақты жұмыс істеп, салық төлейтін шағын кәсіпорынның әлеуметтік қайтарымы әлдеқайда жоғары.
Сондықтан кәсіпкерлікке берілетін мемлекеттік қолдау оның өміршеңдігімен байланыстырылуы керек.
Түркістан облысының еңбек нарығында тағы бір ерекшелік бар. Мұнда ауылдық елді мекендердің үлесі жоғары. Сондықтан қала мен ауылдағы жұмыспен қамту мүмкіндігі бірдей емес.
Қалада қызмет көрсету, сауда, құрылыс, өндіріс және кеңсе жұмыстары көбірек болса, ауылда негізгі жұмыс көзі – ауыл шаруашылығы.
Сондықтан ауыл тұрғындарын жұмыспен қамту үшін ауылдың өз экономикалық мүмкіндігін пайдалану қажет.
Мысалы, ауыл шаруашылығы өнімін өндірумен қатар, оны сұрыптау, сақтау, өңдеу, буып-түю және тасымалдау кәсіптерін дамытуға болады. Сонда бір ғана егін алқабы маусымдық жұмыс беріп қоймай, оның айналасында жыл бойы жұмыс істейтін кәсіпорындар пайда болады. Бұл – ауылдағы жұмыспен қамтудың сапасын көтерудің бір жолы. Еңбек нарығының тағы бір мәселесі – жалақы.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың бірінші тоқсанында Түркістан облысында қызметкерлердің орташа айлық атаулы жалақысы 332 640 теңге болған. Бір жыл ішінде оның номиналды өсімі 7,1 пайызды құрады.
Алайда нақты жалақы индексінің 95,1 пайыз болуы тұрғындардың сатып алу қабілетіне қатысты мәселенің бар екенін көрсетеді.
Сондықтан жаңа жұмыс орындарын ашу жеткіліксіз. Еңбек өнімділігі жоғары, жалақысы тұрақты және инфляция жағдайында адамның нақты табысын сақтауға мүмкіндік беретін жұмыс орындарын көбейту қажет.
Бұл жерде экономиканың құрылымын өзгерту мәселесі қайта алға шығады. Жоғары өнімді өндіріс, технологиялық кәсіпорындар, өңдеу саласы және заманауи қызмет көрсету орындары көбейген сайын еңбек өнімділігі де артады. Ал еңбек өнімділігі артқан жерде жалақыны көтеруге мүмкіндік пайда болады.
Демек, халықтың табысын арттырудың ең сенімді жолы – жай ғана жалақыны әкімшілік жолмен көбейту емес, өнімділігі жоғары экономиканы қалыптастыру.
Түркістан облысында жұмыспен қамту саясатының ұзақ мерзімді нәтижесі де осыған байланысты.
Биылғы 74 516 жұмыс орны – қысқа мерзімді жоспар. Бірақ оның артында өңірдің келесі он жылдағы еңбек нарығы тұр.
Бүгін колледжде оқып жүрген жас ертең жұмыс іздейді. Бүгін мектепте жүрген оқушы бірнеше жылдан кейін еңбек нарығына келеді. Сондықтан қазіргі экономикалық жобалар осы болашақ еңбек ресурсын да есепке алуы тиіс.
Қандай мамандық қажет болады? Қай салада жұмыс орны көбейеді? Қай ауданда қандай өндіріс дамиды? Қандай кәсіптер автоматтандырылады? Қандай мамандарға сұраныс артады?
Бұл сұрақтарға бүгін жауап берілмесе, ертең жұмыссыздықтың басқа түрі пайда болуы мүмкін: адам жұмыс іздейді, бірақ оның мамандығы нарыққа қажет емес.
Сондықтан жұмыспен қамту саясаты еңбек нарығын алдын ала болжауға негізделуі керек.
Бұл бағытта колледждер мен жұмыс берушілердің байланысын күшейтудің маңызы зор. Кәсіпорынға қандай маман қажет екенін кәсіпкердің өзі айтуы керек. Ал білім беру ұйымы сол сұранысқа қарай маман даярлауы тиіс.
Түркістан облысында биыл колледждерге 15 600 мемлекеттік грант бөлінуі осы жұмысты еңбек нарығының қажеттілігімен ұштастыруға мүмкіндік береді.
Еңбек нарығындағы тағы бір маңызды мәселе – жастарды жұмыспен қамту. Жас адам алғашқы жұмысын неғұрлым ерте тапса, оның кәсіби тәжірибесі де соғұрлым тез қалыптасады.
Бұл жерде алғашқы жұмыс тәжірибесін беретін бағдарламалардың мәні бар. Бірақ оның да мақсаты жас адамды уақытша бағдарламаға тіркеу емес, кейін тұрақты жұмысқа орналасуына мүмкіндік жасау болуы керек.
Жалпы, Түркістан облысындағы қазіргі жұмыспен қамту саясатын үш деңгейге бөлуге болады.
Біріншісі – қазір жұмыссыз жүрген адамды еңбекке тарту.
Екіншісі – жұмыс істеп жүрген адамның тұрақты табысын қамтамасыз ету.
Үшіншісі – ертең еңбек нарығына шығатын азаматқа бүгіннен бастап қажетті мамандық пен дағды беру.
Үш бағыт қатар жүрмейінше, жұмыспен қамту мәселесін түбегейлі шешу қиын.
16 тамыздағы жағдай бойынша өңірлік жұмыспен қамту картасының 87,2 пайызға орындалуы – бірінші бағытта жұмыс жүріп жатқанын көрсетеді. Ал ендігі міндет – қалған көрсеткіштерді жыл соңына дейін орындап қана қоймай, құрылған жұмыс орындарының қаншалықты тұрақты екенін бағалау.
Ұлттық жобалар аясында жоспарланған 2 465 жұмыс орнының 2 072-сі құрылып, жоспар 84,1 пайызға орындалды.
Ал «10 мың тұрғынға 100 жаңа жұмыс орны» бағыты бойынша 11 476 жұмыс орнының барлығы ашылып, жылдық жоспар толық орындалды.
Бұл көрсеткіштердің әрқайсысы өңірдегі еңбек нарығының әртүрлі сегментін қамтиды. Бір жерде мемлекеттік немесе инфрақұрылымдық жоба негізінде жұмыс пайда болса, екінші жерде жеке кәсіпкерлік немесе өндіріс арқылы жұмыс орны ашылады.
Мәселенің түйіні – осы жұмыс орындарының мүмкіндігінше тұрақты еңбекке айналуында.
Өйткені тұрғын үшін ең маңызды көрсеткіш – есептегі пайыз емес. Оның ай сайын алатын жалақысы, жұмыс орнының сақталуы, еңбек шартының болуы, әлеуметтік аударымдардың төленуі және отбасының болашағын жоспарлау мүмкіндігі.
Сондықтан жұмыспен қамту мәселесін қарастырғанда статистика мен адамның күнделікті өмірін қатар қою қажет.
Түркістан облысының экономикалық көрсеткіштері қазір еңбек нарығын кеңейтуге мүмкіндік беріп отыр. Ауыл шаруашылығы өсіп келеді, құрылыс көлемі ұлғайып жатыр, сауда мен көлік қызметтері кеңеюде, өндірістің жаңа бағыттары қалыптасуда.
Ендігі міндет – осы экономикалық өсімді халықтың нақты табысына айналдыру.
Яғни экономика өскен сайын оның игілігі еңбек нарығына да жетуі керек.
Бұл үшін жаңа жұмыс орындарын ашумен қатар, еңбек өнімділігін арттыру, кәсіби маман даярлау, ауылдағы жұмыспен қамтуды кеңейту, шағын бизнестің тұрақтылығын қамтамасыз ету және жұмыс беруші мен жұмыс іздеушінің арасындағы байланысты күшейту қажет.
Түркістан облысында жыл соңына дейін жұмыспен қамту картасының барлық көрсеткішін орындау міндеті тұр. Бірақ одан да маңыздысы – бүгін ашылған жұмыс орнының ертең де сақталуы.
Себебі уақытша жұмыс адамға бір күндік табыс береді.
Ал тұрақты жұмыс адамның өмірін өзгертеді.
Тұрғындардың әл-ауқатын көтерудің ең сенімді жолы да – жәрдемақыны көбейту ғана емес, адамға өз еңбегімен тұрақты табыс табуға мүмкіндік жасау.
Түркістандағы жұмыспен қамту саясатының түпкі нәтижесі осыдан көрінуі тиіс.