Мақтаарал ауданында халықаралық маңызы бар автомобиль жолының жаңартылып, пайдалануға берілуі өңірдің көлік инфрақұрылымындағы елеулі оқиғалардың біріне айналды. Бұл жолдың ерекшелігі – оның тек аудан ішіндегі қатынасты жеңілдететін қарапайым бағыт болмауында. М-39 «Ташкент – Термез» халықаралық көлік дәлізінің Қазақстан аумағындағы учаскесі Өзбекстанмен шекаралас орналасқан Мақтааралдың транзиттік әлеуеті үшін стратегиялық маңызға ие. Сондықтан 24,1 шақырымдық жолдың орташа жөндеуден өтіп, қайта пайдалануға берілуін жергілікті инфрақұрылымның жаңаруы ғана емес, шекара маңындағы экономикалық белсенділікті арттыруға бағытталған қадам ретінде қарастырған жөн.
Жолдың сапасы ең алдымен сол бағытпен күн сайын жүретін көлік қозғалысына әсер етеді. Халықаралық дәліз болғандықтан, бұл учаскеде жеңіл көлікпен бірге жүк көліктері де тұрақты қатынайды. Тасымал көлемі артқан сайын жолға түсетін салмақ көбейеді. Ал сапалы жол – тасымалдау уақытын қысқартудың, көлік шығынын төмендетудің және ең бастысы, қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі шарттарының бірі.
Жаңартылған І санаттағы автожолдың пайдалануға берілуіне арналған шараға аудан әкімінің орынбасары Серік Тұрсынқұлов, «ҚазАвтоЖол» ҰК» АҚ өкілдері, жауапты мамандар және аудан тұрғындары қатысты. Іс-шара барысында халықаралық жолдың Мақтаарал үшін маңызына назар аударылды. Себебі ауданның географиялық орналасуы оның көлік-логистикалық мүмкіндігін пайдалануға қолайлы жағдай қалыптастырады. Бірақ географиялық артықшылықтың өзі жеткіліксіз. Оны нақты экономикалық мүмкіндікке айналдыру үшін жол, өткізу бекеттері, логистика, қойма және сервистік инфрақұрылым қатар дамуы қажет.
Осы тұрғыдан алғанда жаңартылған М-39 бағытының мәні ерекше. «Ташкент – Термез» дәлізі Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы көлік байланысының маңызды буындарының бірі. Екі ел арасындағы сауда-экономикалық қатынас кеңейген сайын шекара арқылы өтетін көлік ағынына да қойылатын талап күшейеді. Тауарды бір елден екінші елге жеткізудің жылдамдығы мен қауіпсіздігі бизнестің шығынына тікелей әсер етеді. Сондықтан халықаралық автожолдың жағдайы сырттай қарағанда жол шаруашылығының мәселесі болғанымен, оның экономикалық салдары әлдеқайда кең.
Мақтаарал үшін бұл әсіресе маңызды. Аудан Өзбекстанмен шектесетіндіктен, мұндағы көлік қозғалысының бір бөлігі шекаралық саудамен, жүк тасымалымен және көрші мемлекетпен экономикалық байланыстармен байланысты. Жол сапасының жақсаруы тасымалдаушыларға ғана емес, осы қозғалысқа қызмет көрсететін кәсіпкерлерге де мүмкіндік береді. Жанармай құю бекеттері, техникалық қызмет көрсету орындары, тамақтану нысандары, шағын қоймалар мен логистикалық қызметтерге сұраныс өсуі мүмкін. Яғни жолдың жаңаруы оның бойындағы экономикалық белсенділіктің артуына да әсер етеді.
Жөндеу барысында жолдың жүру бөлігі жаңартылып, қозғалыс қауіпсіздігіне қажетті инфрақұрылым толықтырылды. Атап айтқанда, аялдамалар, жаңа жол белгілері, жарықтандыру жүйесі және тосқауыл қоршаулар орнатылған. Мұндай нысандарды қосымша элемент ретінде қарастыруға болмайды. Халықаралық бағыттағы көлік ағыны жоғары болған жағдайда жолдың қауіпсіздігі оның техникалық жағдайымен ғана емес, осындай инфрақұрылымның толықтығымен де анықталады.
Мәселен, аялдамалардың болуы жолаушылар үшін қолайлылықты арттырса, жарықтандыру жүйесі тәуліктің қараңғы уақытындағы қозғалыс қауіпсіздігіне ықпал етеді. Ал тосқауыл қоршаулар жолдан шығып кеткен көліктің ауыр зардапқа әкелетін жағдайларын азайтуға бағытталған. Жол белгілерінің жаңартылуы жүргізушіге бағытты алдын ала бағалап, қажетті шешімді уақытында қабылдауға мүмкіндік береді. Сондықтан жол жөндеу кезінде осы элементтердің бірге қарастырылуы – қауіпсіздік талаптарының күшейіп келе жатқанын көрсетеді.
М-39 бағытының тағы бір ерекшелігі – оның халықаралық транзиттік маңызы. Транзит дегеніміз – бір мемлекеттің аумағы арқылы үшінші елге тауар немесе жолаушы өткізу ғана емес. Ол жол инфрақұрылымының сапасын, шекара бекеттерінің өткізу қабілетін, логистикалық қызметтің жылдамдығын және кедендік рәсімдердің тиімділігін қатар талап ететін жүйе.
Осы жерде Мақтааралдың географиялық орналасуы үлкен артықшылық береді. Ауданның Өзбекстанмен тікелей шекаралас болуы оны Қазақстанның оңтүстігіндегі маңызды сауда және көлік бағыттарының біріне айналдырады. Егер осы әлеует дұрыс пайдаланылса, көлік дәлізі аудан экономикасына қосымша серпін бере алады. Бірақ ол үшін жолдың сапасымен бірге шекаралық инфрақұрылымның өткізу мүмкіндігі де сәйкес келуі қажет.
Жаңартылған учаске «Целинный» және «Сырдария» шекара өткізу бекеттерінің жұмысымен тікелей байланысты. Жол инфрақұрылымының жақсаруы осы бекеттерге баратын көлік қозғалысын ұйымдастыруды жеңілдетіп, жүк және жолаушылар тасымалының транзиттік мүмкіндігін кеңейтуге жағдай жасайды. Әсіресе сыртқы сауда көлемі артқан кезде мұндай инфрақұрылымның маңызы күшейе түседі.
Бүгінде Орталық Азиядағы сауда бағыттарының маңызы артып келеді. Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы экономикалық байланыстардың кеңеюі екі ел арасындағы тауар айналымына ғана емес, шекарадағы көлік қозғалысына да әсер етеді. Ал сауда бар жерде тұрақты әрі болжамды логистика қажет. Кәсіпкер үшін тауардың межелі жерге қанша уақытта жететіні, жолда қандай тәуекел бар екені және шекарадан өту қаншалықты жылдам жүзеге асатыны маңызды.
Сондықтан Мақтааралдағы 24,1 шақырымдық жолдың жаңаруы бір қарағанда аудандық деңгейдегі жоба болып көрінгенімен, оның экономикалық ауқымы бұдан кең. Бұл жол Қазақстанның оңтүстік шекарасындағы көлік жүйесінің бір бөлігі. Оның сапасы өңірдегі жүк тасымалының тұрақтылығына, шекара маңындағы саудаға және транзиттік ағынға ықпал етеді.
Әрине, бір жолдың жөнделуі барлық логистикалық мәселені бірден шешпейді. Транзиттік әлеуетті толық пайдалану үшін жол бойындағы сервистік инфрақұрылым, жүк көліктеріне арналған тұрақтар, қоймалау орындары, техникалық қызмет көрсету нысандары және шекаралық өткізу рәсімдерінің тиімділігі қатар қаралуы керек. Бірақ сапалы жол – осы жүйенің негізгі негіздерінің бірі.
Мақтааралдың тағы бір ерекшелігі – ауыл шаруашылығының дамыған аудан болуы. Мұнда өндірілген ауыл шаруашылығы өнімдерін ішкі нарыққа ғана емес, сыртқы нарыққа шығару мүмкіндігі де бар. Экспорттық бағыттардың тиімді жұмыс істеуі үшін көлік шығынының төмен болуы маңызды. Жол сапасы жақсарған сайын тасымалдау тұрақтылығы артып, өнімді уақытында жеткізу мүмкіндігі де кеңейеді. Бұл әсіресе тез бұзылатын өнімдер үшін маңызды.
Осы тұрғыдан қарағанда, көлік инфрақұрылымына салынған инвестицияны тек асфальттың сапасымен өлшеу дұрыс емес. Оның артында кәсіпкердің шығыны, тауардың өзіндік құны, жеткізу мерзімі және нарыққа шығу мүмкіндігі тұр. Жолдың жақсы болуы экономикалық белсенділікті өздігінен қалыптастырмайды, бірақ оның дамуына қажетті жағдайды қамтамасыз етеді.
М-39 халықаралық дәлізінің жаңаруы осы себепті Мақтааралдың ұзақ мерзімді даму жоспарымен байланысты қаралуы тиіс. Ауданның шекаралық орналасуы – дайын экономикалық артықшылық. Ендігі міндет – сол артықшылықты нақты инвестицияға, жаңа кәсіпкерлік нысандарға, логистикалық қызметтерге және жұмыс орындарына айналдыру.
Бұл жерде жергілікті билік пен бизнес үшін де мүмкіндік бар. Жол бойындағы инфрақұрылымды дамыту, сервистік қызмет түрлерін көбейту, шағын және орта кәсіпкерлік нысандарын орналастыру арқылы халықаралық көлік ағынын аудан экономикасына көбірек тартуға болады. Яғни жол тек бір нүктеден екінші нүктеге жеткізетін нысан емес, оның бойында жаңа экономикалық байланыстар қалыптасатын кеңістік болуы керек.
Жалпы, Мақтааралдағы жаңартылған автожолдың іске қосылуы өңірдің көлік инфрақұрылымын жаңғырту бағытындағы жұмыстың бір бөлігі. Оның тиімділігі алдағы уақытта көлік қозғалысының қауіпсіздігімен ғана емес, транзит көлемінің өсуі, шекаралық сауданың жандануы және жаңа логистикалық мүмкіндіктердің пайда болуымен өлшенбек.
Бүгінгі таңда басты нәтиже – 24,1 шақырым халықаралық маңызы бар жолдың сапалы деңгейге жеткізіліп, пайдалануға берілуі. Ендігі міндет – осы мүмкіндікті толық пайдалану. Егер жолдың айналасында логистика, сауда және сервистік қызметтер жүйесі қатар дамыса, Мақтааралдың шекаралық орналасуы ауданның экономикалық артықшылығына айналмақ.
Сондықтан М-39 «Ташкент – Термез» бағытының жаңарған учаскесін жай ғана жөнделген жол деп бағалау жеткіліксіз. Бұл – Қазақстанның оңтүстігіндегі транзиттік байланысты күшейтетін, Өзбекстанмен шекаралық қатынасты жеңілдететін және Мақтааралдың логистикалық әлеуетін арттыруға мүмкіндік беретін инфрақұрылымдық жоба. Жолдың сапасы артқан сайын оның бойындағы экономикалық қозғалыстың да жандануға мүмкіндігі көбейеді. Ал бұл аудан үшін жаңа жұмыс орындары мен кәсіпкерлік мүмкіндіктердің қалыптасуына жол ашатын маңызды фактор.