Түркістан облысында ауыз су мәселесі енді елді мекендерді орталықтандырылған жүйеге қосудан гөрі, тұрғындарға суды тәулік бойы тұрақты жеткізу, тозығы жеткен құбырларды ауыстыру және коммуналдық инфрақұрылымның жұмысын жақсарту міндетімен ұштасып отыр. Өйткені ауылдар мен қалалардың су жүйесіне қосылуы судың үздіксіз берілетініне өздігінен кепілдік бермейді. Желілердің тозуы, су көздерінің мүмкіндігі, тазарту қондырғыларының қуаты және су беруші мекемелердің техникалық жағдайы тұрғындардың күнделікті тіршілігіне тікелей әсер етеді. Сондықтан өңірдегі ауыз су инфрақұрылымын жаңғырту жұмыстарының негізгі бағыты – қолданыстағы жүйелерді жаңартып, су беру тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Биыл осы мақсатта облыстық бюджеттен 42 ауыз су нысанының құрылысына 17,5 млрд теңге қарастырылған. Жыл соңына дейін оның 11-ін аяқтау жоспарланып отыр. Қалған нысандардың құрылысы келесі жылға өтпелі. Жобалар толық іске асқанда, жеті елді мекендегі тозығы жеткен су құбырлары жаңартылып, ауыз суды кестемен тұтынатын тағы он елді мекеннің тұрғындары тәулік бойы сумен қамтамасыз етіледі. Облыстық әкімдік жариялаған мәлімет бойынша, алғашқы бағытта 57,9 мың тұрғынның су желілерін жаңарту, екінші бағытта 45,7 мың тұрғынды үздіксіз ауыз сумен қамту көзделген.
Бұл жұмыстардың барысы облыс әкімінің бірінші орынбасары Зұлпыхар Жолдасовтың төрағалығымен өткен жиында қаралды. Онда су нысандарының құрылысымен қатар, су беруші мекемелердің қаржылық жағдайы, инфрақұрылымды пайдалану тиімділігі және тұрғындарға көрсетілетін қызметтің тұрақтылығы талқыланды. Құрылыс жұмыстарының сапасы мен белгіленген мерзімде аяқталуына ерекше назар аударылды. Себебі бюджеттен бөлінген қаржының игерілуі өз алдына, оның тұрғындарға нақты нәтиже беруі маңызды. Құбыр тартылғанымен, су көзі жеткіліксіз немесе сорғы жабдықтары қажетті қуатпен жұмыс істемейтін жағдайда мәселе толық шешілмейді.
Түркістан облысында 801 елді мекеннің барлығы орталықтандырылған ауыз су жүйесімен қамтылған. Оның ішінде жеті қала және 794 ауылдық елді мекен бар. Алайда инфрақұрылымның қолжетімді болуы мен судың тәулік бойы берілуі – екі бөлек көрсеткіш. Өңірде әлі де ауыз суды кестемен тұтынатын елді мекендер бар. Мұндай жағдай тұрғындардың тұрмысына қолайсыздық туғызумен шектелмейді. Су қорын алдын ала жинауға мәжбүр болған халықтың шығыны артып, су қысымының тұрақсыздығы мен желілердің жағдайына байланысты қосымша қиындықтар туындайды. Сондықтан қазіргі кезеңдегі негізгі міндет – су құбыры жеткізілген елді мекендердегі қызмет сапасын көтеру.
Осы мақсатта 2026–2028 жылдарға арналған арнайы іс-шаралар жоспары бекітілген. Биыл Арыс, Сауран, Мақтаарал, Шардара және Қазығұрт аудандарындағы он елді мекенде тұратын 45,7 мың тұрғынды тәулік бойы ауыз сумен қамтамасыз ету көзделіп отыр. Қалған елді мекендердегі мәселелерді кезең-кезеңімен шешу үшін тиісті жобаларды дайындау және қаржыландыруға ұсыну жұмыстары жүргізілуде. Бұл бағыттағы нәтижеге тек жаңа құбыр тарту арқылы емес, су көздерінің әлеуетін, тазарту жүйелерінің мүмкіндігін және желілердің техникалық жағдайын қатар бағалау арқылы қол жеткізуге болады.
Суды кестемен беру жағдайының себептері де әртүрлі. Кейбір елді мекендерде су көлемінің азаюы байқалса, енді бірінде тазарту қондырғыларының қуаты сұранысты толық қамтамасыз ете алмайды. Құбырлардың тозуы, судың шамадан тыс шығындалуы және жабдықтардың тиісті деңгейде күтіп ұсталмауы да жүйенің жұмысына әсер етеді. Сондықтан әрбір елді мекендегі мәселені жеке зерделеп, оның нақты себебіне сәйкес шешім қабылдау қажет. Су көзі жеткіліксіз жерде тек құбырды ауыстыру мәселені түбегейлі шешпейді. Сол сияқты су көлемі жеткілікті болғанымен, ескі желілердегі шығын көп болса, тұрғындарға қажетті мөлшерді тұрақты жеткізу қиындайды.
Ауыз су жүйелерін жаңғырту «Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында да жүргізілуде. 2025–2029 жылдарға арналған жұмыстарға Түркістан облысы бойынша 42,9 млрд теңге қарастырылған. Оның 34,5 млрд теңгесі ауыз су желілерін жаңартуға бағытталып, 511 шақырым құбырды қайта жаңғырту жоспарланған. Осы жобалар нәтижесінде 2029 жылға қарай ауыз су желілерінің тозу деңгейін 34,7 пайыздан 28,7 пайызға дейін төмендету көзделген. Бұл көрсеткіштің жақсаруы апаттық жағдайлардың алдын алуға, судың жоғалуын азайтуға және жүйелердің пайдалану мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді.
Жаңғырту жұмыстарының тағы бір бағыты – су жүйелерін аспаптандыру және есепке алуды жетілдіру. Су есептегіш құралдарын орнату нақты тұтынылған көлемді анықтауға, желілердегі шығынды бақылауға және көрсетілген қызметтің есебін реттеуге көмектеседі. Қазіргі жағдайда судың қанша көлемде берілгені мен тұтынушыға жеткен мөлшерінің арасындағы айырманы анықтау маңызды. Есепке алу жүйесі дұрыс жұмыс істемесе, су шығынының қай жерде пайда болғанын белгілеу де қиындайды. Ал цифрлық бақылау мен өлшеу құралдарын енгізу жөндеу жұмыстарын жоспарлауға және коммуналдық мекемелердің қызметін бағалауға мүмкіндік береді.
Бұл ретте су ресурстарын тиімді пайдалану мәселесі де назардан тыс қалмауы керек. Түркістан облысында ауыл шаруашылығының ауқымды болуы суға деген сұранысты арттырады. Ауыз су жүйесі тұрғындардың тұрмыстық қажеттілігін қамтамасыз етуге бағытталғанымен, жалпы су ресурстарын басқарудағы өзгерістер коммуналдық инфрақұрылымның тұрақтылығына да ықпал етеді. Сондықтан елді мекендердегі су көздерінің жағдайын тұрақты бақылау, суды үнемдеу мәдениетін қалыптастыру және желілердегі ысырапты қысқарту қатар жүргізілуі тиіс. Бұл, әсіресе, су тапшылығы байқалатын кезеңдерде маңызды.
Облыста аудандық және қалалық әкімдіктерге қарасты ауыз сумен жабдықтау қызметін көрсететін 17 мекеме жұмыс істейді. Қолданыстағы тарифтердің орташа құны текше метріне 136,90 теңгені құрайды. Бұл кәсіпорындардың тұрақты қызмет етуі үшін су тарифінен түсетін кіріс, бюджет қолдауы, жөндеу шығындары және инвестициялық бағдарламалар арасындағы тепе-теңдік қажет. Құбырларды күтіп ұстау, сорғы станцияларының жұмысын қамтамасыз ету, электр энергиясына ақы төлеу және апаттық жағдайларды жою тұрақты қаржыландыруды талап етеді. Егер кәсіпорындардың қаржылық мүмкіндігі шектеулі болса, желілерге уақытылы қызмет көрсету мен күрделі жөндеуді жоспарлау қиындайды.
Сондықтан су беруші мекемелердің жұмысын оңтайландыру, инвестициялық бағдарламаларды нақтылау және инфрақұрылымды басқару сапасын арттыру да ауыз су саласындағы маңызды міндеттердің қатарында. Қызмет көрсететін ұйымдар су жүйелерінің жағдайы туралы нақты дерек жинап, қай учаскеде жөндеу қажет екенін алдын ала анықтауы керек. Мұндай тәсіл апат болғаннан кейін әрекет етудің орнына, ақаудың алдын алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар мердігерлердің жұмысына техникалық бақылауды күшейтіп, пайдалануға берілген нысандардың сапасын тексеру қажет.
Биылғы 42 нысан бойынша жоспарланған жұмыстардың уақытылы аяқталуы осы міндеттердің орындалуына тікелей әсер етеді. Жеті елді мекендегі ескі құбырларды жаңарту су желілерінің сенімділігін арттыруға, ал он елді мекенде тәулік бойы су беруді қамтамасыз ету тұрғындардың күнделікті тұрмысындағы өзекті мәселені шешуге бағытталған. Алайда нәтижені құрылыс аяқталған сәтпен ғана өлшеуге болмайды. Жүйелердің кейінгі жұмысы, су қысымының тұрақтылығы, судың сапасы және жөндеуден кейінгі техникалық жағдайы да бақылауда болуы керек.
Түркістан облысында ауыз су инфрақұрылымын жаңғыртуға бағытталған жұмыстар осылайша бірнеше міндетті қатар қамтиды: тозған желілерді ауыстыру, суды кестемен беруді қысқарту, су есептеу құралдарын енгізу және коммуналдық кәсіпорындардың тұрақтылығын қамтамасыз ету. Алдағы кезеңдегі негізгі нәтиже – елді мекендерді су жүйесіне қосу көрсеткішін сақтай отырып, тұрғындардың сапалы ауыз суды тәулік бойы тұтынуына жағдай жасау. Бұл үшін құрылыс жобаларының мерзімі мен сапасын қатаң бақылау, қаржыны тиімді пайдалану және су жүйелерін тұрақты басқару жұмыстары жалғасуы қажет.