Созақ десе, көз алдымызға алдымен Қаратаудың қоңыр жоталары мен ұлан-ғайыр дала, одан кейін уран келеді. Табиғаты қатал, қашықтығы шалғай болғанымен, жер қойнауындағы байлығы бұл ауданның Қазақстан экономикасындағы орнын әлдеқашан айқындап қойған. Созақ – жай ғана Түркістан облысының бір ауданы емес, елдің тау-кен өнеркәсібінде өзіндік салмағы бар өндірістік аймақ. Сондықтан Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеровтің аудан тұрғындарымен кездесуі әлеуметтік мәселелерді тыңдап, тапсырма берумен ғана шектелмей, Созақтың алдағы даму бағытына да назар аударған жиын болды.
Аудан экономикасының ауқымын соңғы көрсеткіштерден-ақ аңғаруға болады. 2026 жылдың алғашқы жеті айында Созақтағы жалпы өңірлік өнім 705,3 млрд теңгеге жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 25,7 пайызға өскен. Өнеркәсіп өнімінің көлемі 662,5 млрд теңгені құрап, 18,1 пайызға артқан. Оның ішінде өңдеу өнеркәсібі 241,2 млрд теңгенің өнімін өндіріп, өсімді 13,7 пайызға жеткізген. Негізгі капиталға салынған инвестиция көлемі 193,1 млрд теңгені құрап, бір жылда 41 пайызға көбейген.
Бұл сандар Созақ экономикасының қуатын көрсетеді. Бірақ ауданның ерекшелігіне қарасақ, мәселе тек өндірілген өнім көлемімен өлшенбеуге тиіс. Себебі мұнда Қазақстанның уран өнеркәсібінің негізгі өндірістік базалары орналасқан. Демек, аудан экономикасының келесі кезеңі жер қойнауынан алынатын байлықтың көлемімен ғана емес, сол өндірістің айналасында қанша жаңа кәсіпорын қалыптасатынымен де бағалануы керек.
Қазақстанның жаңа өнеркәсіптік саясатының мәні де осында. Бұрынғыдай шикізатты өндіріп, оны келесі өңдеу сатысына сыртқа жіберу жеткіліксіз. Қазір басты міндет – өндірістік тізбектің мүмкіндігінше көп бөлігін ел ішінде қалдыру. Ол үшін ірі кәсіпорындардың маңында шағын және орта бизнесті қалыптастыру, жергілікті кәсіпкерлерді жеткізу тізбегіне тарту, сервистік қызметтерді дамыту, құрал-жабдық пен қажетті материалдардың бір бөлігін өзімізде шығару маңызды.
Мұндай тәсіл Созақ үшін ерекше өзекті. Өйткені мұнда ірі тау-кен кәсіпорындары бар. Олардың күнделікті жұмысына арнайы киімнен бастап түрлі құрал-жабдыққа, көлік қызметінен жөндеу жұмыстарына дейін сан алуан өнім мен қызмет қажет. Егер сол қажеттіліктің белгілі бір бөлігі ауданның өзінде өндірілсе, уран өндірісінің экономикалық әсері де еселене түседі.
Шолаққорғанда жұмыс істеп тұрған «Sozaq Group» кәсіпорны – соның шағын болса да нақты мысалы. Кәсіпорынға биыл 250 млн теңге инвестиция тартылып, «Ауыл аманаты» бағдарламасы арқылы тағы 34 млн теңге бөлінген. Мұнда арнайы киім, тұрмыстық қолғап, шұлық, жұмыс аяқ киімі және арнайы жамылғы шығарылады. Қазір өндірісте 30 адам тұрақты еңбек етеді.
Кәсіпорынның өндірістік қуаты да аз емес: жылына 876 мың дана тұрмыстық қолғап, 25 мың дана арнайы киім, 25 мың жұп шұлық, 10 мың дана жұмыс киімі және 5 мың арнайы жамылғы шығаруға мүмкіндік бар. Ең бастысы – бұл өнімдердің негізгі тұтынушылары қатарында ауданның ірі тау-кен кәсіпорындары бар.
Мәселенің мәні осында. Үлкен өндіріс пен шағын өндіріс бір-бірінен бөлек өмір сүрмеген кезде ғана жергілікті экономика күшейеді. Ірі кәсіпорын тұрақты тапсырыс берушіге айналса, шағын бизнеске нарық пайда болады. Ал нарық бар жерде өндіріс көлемін ұлғайтуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және технологияны жетілдіруге мүмкіндік туады.
Бұл – еліміздің берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастырудың жергілікті деңгейдегі көрінісі. Өнеркәсіптік қауіпсіздік тек алып зауыттардың санымен өлшенбейді. Оның негізінде ірі өндірісті қамтамасыз ететін мыңдаған шағын кәсіпорын, инженерлік қызмет, жөндеу базасы, отандық құрал-жабдық, білікті маман және өзара байланысқан өндірістік тізбек тұрады.
Созақтың басты стратегиялық артықшылығы – уран. Қазақстанның әлемдік уран нарығындағы орны бұл ауданның маңызын одан әрі арттыра түседі. 2025 жылы елімізде шамамен 26 мың тонна уран өндіріліп, әлемдік өндірістің шамамен 39 пайызы Қазақстанның үлесіне тиген. «Қазатомөнеркәсіптің» дерегінше, компанияның өндірісі әлемдік бастапқы уран жеткізілімдерінің шамамен бестен бір бөлігін қамтамасыз етеді.
Уранның маңызы энергетика саласының дамуымен бірге артып келеді. Атом энергетикасы, энергия қауіпсіздігі және төмен көміртекті технологиялар туралы әңгіме көбейген сайын Қазақстанның бұл саладағы орны да маңызды бола түспек. Ал сол өндірістің негізгі орталықтарының бірі саналатын Созақтың экономикалық мүмкіндігін кеңейтудің жаңа жолдарын іздеу – заңды міндет.
Бірақ мұнда бір мәселені ажыратып алған жөн. Уранды өндірудің өзі бір басқа да, уран өндірісіне қызмет ететін өнеркәсіптік экожүйені қалыптастыру бір басқа. Ауданның болашағын екіншісімен байланыстыруға болады. Арнайы техника, қосалқы бөлшек, құрылыс материалдары, көлік, жөндеу, цифрлық қызмет, жұмысшыларға арналған киім мен құралдар – мұның бәрі жергілікті кәсіпкерлік үшін жаңа нарық.
Сондықтан Созақтағы индустрияландырудың келесі кезеңі «тағы қандай кен орнын игереміз?» деген сұрақпен ғана шектелмеуі тиіс. «Қолданыстағы ірі өндірістің айналасында қандай жаңа өндіріс құра аламыз?» деген сауал да қатар тұруы керек.
Бұл ретте өңдеу өнеркәсібінің аудан экономикасындағы үлесінің артып келе жатқаны назар аудартады. 241,2 млрд теңгенің өңдеу өнімі – Созақ экономикасының тек кен өндірумен шектелмейтінін көрсететін белгі. Ендігі міндет осы бағытты кеңейтіп, жергілікті шикізат пен өндірістік сұранысты шағын және орта бизнестің мүмкіндігімен ұштастыру.
Аудан тұрғындарымен кездесуде экономикалық мәселелермен бірге әлеуметтік мәселелер де көтерілді. Елді мекендерді жарықтандыру, ауыз су жүйелерін жаңғырту, әлеуметтік нысандарды жөндеу, спорттық инфрақұрылым салу секілді жұмыстардың барлығы өндірістік даму мәселесімен астасып жатыр. Өйткені экономикасы қуатты аудан тұрғындарына сапалы әлеуметтік орта да қажет.
Ауданның барлық ауылдық округтері мен кенттерін жарықтандыру, Созақ, Қаратау және Шақырықтағы ауыз су жүйелерін жаңарту, Шолаққорғандағы орталық кітапхананы пайдалануға беру, «Ауыл – ел бесігі» бағдарламасы аясында құны 1,9 млрд теңге болатын спорттық-сауықтыру кешенін салу – осының көрінісі.
Өткен жылғы кездесуде көтерілген жеті мәселенің алтауының шешілуі де белгілі бір жұмыстың атқарылғанын көрсетеді. Бірақ халықпен кездесудің нәтижесін тапсырмалардың хаттамаға түсуімен емес, нақты орындалуымен бағалау қажет. Сондықтан әлеуметтік мәселелердің орындалу барысы өндірістік жобалар секілді бақылауда болуы тиіс.
Созақтың алдында қазір екі міндет қатар тұр. Бірі – өзінің дәстүрлі тау-кен өнеркәсібін тұрақты дамыту. Екіншісі – сол өндірістің айналасында жаңа экономикалық орта қалыптастыру. Біріншісі болмаса, ауданның индустриялық негізі әлсірейді. Екіншісі болмаса, жер қойнауындағы байлықтың жергілікті экономикаға берер әсері шектеулі болып қалуы мүмкін.
Түркістан облысының жаңа индустриялық бағыты осы екі міндетті түйістіруі керек. Шикізат өндіруді жалғастыра отырып, оның айналасында өңдеу, сервистік қызмет, технологиялық өндіріс пен жергілікті жеткізу тізбегін қалыптастыру қажет. Бұл – оқшаулау үлесін арттырудың да, өңдеуші секторды дамытудың да нақты жолы.
Созақтың ураны Қазақстанды әлемдік нарықта танытып отыр. Ендігі міндет – сол өндірістің ауданның өзінде жаңа кәсіпкерлерді, жаңа технологияларды, жаңа мамандықтарды және жаңа өндірістерді дүниеге әкелуіне жағдай жасау.
Сонда Қаратаудың қойнауындағы байлықтың мәні өндірілген тоннамен ғана өлшенбейді. Оның шын нәтижесі Шолаққорғандағы кәсіпорыннан, жергілікті жұмыспен қамтудан, жаңа өндірістен, салық түсімінен және тұрғындардың тұрмысынан көрінеді. Нағыз индустриялық даму дегеніміз де – жер астындағы байлықты жер үстіндегі тұрақты экономикаға айналдыра білу.