Түркістан облысының оңтүстігінде салынып жатқан «Дарбаза – Мақтаарал» теміржол желісінің құрылысы аяқталу сатысына жетті. Қазір құрылыс алаңдарындағы негізгі жұмыс жер төсемін аяқтауға, рельс-шпал торын төсеуге және инженерлік құрылыстарды толық бітіруге бағытталған.
Жалпы көлемі 13,2 млн текше метр жер жұмыстарының 12,9 млн текше метрі орындалды. Бұл – 98 пайыз. Рельс-шпал торын жинақтау базаларында 142 шақырым жол дайындалған. Оның 105,6 шақырымы учаскеге төселіп, жоспарланған көлемнің 61 пайызы орындалды.
Жасанды құрылыстар бойынша да жұмыс соңғы кезеңге жақындады. 129 су өткізу құбырының 124-і немесе 96 пайызы монтаждалды. 29 көпірдің құрылысы аяқталды, тағы төрт нысанда жұмыс жалғасып жатыр. Құрылысқа 977 бірлік техника және 1 815 жұмысшы жұмылдырылған.
Қазан айында негізгі жолдарға жер төсемі мен рельс-шпал торын төсеуді аяқтап, теміржолды түйістіру жоспарланып отыр. Жұмыс қозғалысын осы жылдың соңына дейін ашу көзделген.
Жобаның негізгі жолдарының ұзындығы – 127,6 шақырым. Бірақ оның мәні осы санмен шектелмейді. Жаңа желі Қазақстанның оңтүстігіндегі теміржол жүйесін қайта ұйымдастырып, Сарыағаш бағытына түсетін жүктемені бөлуге және Өзбекстанмен байланыста қосымша маршрут қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Сарыағаш теміржол торабы Қазақстанның Өзбекстанмен және Орталық Азия мемлекеттерімен сауда байланысында маңызды орын алады. Бұл бағыттағы жүк көлемі артқан сайын қолданыстағы инфрақұрылымға түсетін салмақ та көбейеді. Жаңа желі жүктердің бір бөлігін балама бағытпен өткізуге мүмкіндік береді.
«Дарбаза – Мақтаарал» желісінің тағы бір ерекшелігі – оның Сарыағаш, Келес, Жетісай, Мақтаарал және Шардара аудандарының көлік байланысына әсер етуінде. Бұл аудандардың экономикасында ауыл шаруашылығының үлесі жоғары. Мақта, көкөніс, жеміс-жидек, бақша өнімдері және басқа да ауыл шаруашылығы тауарлары үшін тасымал құны мен жеткізу уақыты маңызды.
Өнім көлемі артқан жағдайда оны нарыққа шығарудың тиімді жолы қажет. Әсіресе тез бұзылатын көкөніс пен жеміс үшін уақыт факторы шешуші. Ал мақта, астық және қайта өңделген өнімдер үшін ірі көлемді тасымалдау мүмкіндігі маңызды. Теміржолдың қосымша бағыты осы қажеттіліктің бір бөлігін қамтамасыз етеді.
Мақтаарал мен Жетісайдың ауыл шаруашылығы өндірісі жоғары екенін ескерсек, жаңа теміржолдың жүк тасымалына беретін мүмкіндігі айқын. Шаруашылықтар өнімді тек жақын нарықтарға емес, алыс өңірлерге және экспорттық бағыттарға жеткізу мүмкіндігін алады. Бұл ретте өнімді сақтау қоймалары, сұрыптау және қаптау орталықтары, қайта өңдеу кәсіпорындары мен логистикалық терминалдарға сұраныс пайда болады.
Теміржолдың экономикаға әсері тек тасымалдың арзандауымен өлшенбейді. Оның бойында станциялар, разъездер, қоймалар, сервистік нысандар және жүк терминалдары қалыптасуы мүмкін. Бұл нысандардың әрқайсысы жаңа кәсіпкерлік қызметке сұраныс туғызады.
Өңірдің өнеркәсіптік жобалары үшін де көлік инфрақұрылымының маңызы жоғары. Кәсіпорынға шикізат жеткізу және дайын өнімді нарыққа шығару тұрақты логистиканы талап етеді. Әсіресе экспортқа бағытталған өндірістер үшін теміржолдың өткізу мүмкіндігі маңызды.
Түркістан облысында индустриялық және арнайы экономикалық аймақтарда жаңа өндірістер іске қосылып жатқан кезеңде бұл мәселенің маңызы арта түседі. Өңдеу өнеркәсібі өскен сайын шикізат пен дайын өнім қозғалысының көлемі де көбейеді. Сондықтан өндірістік саясат пен көлік саясаты бір-бірінен бөлек қаралмайды.
«Дарбаза – Мақтаарал» теміржолы осы тұрғыдан алғанда өңірдің өндірістік және аграрлық әлеуетін сыртқы нарықтармен байланыстыратын инфрақұрылымның бір бөлігі болады. Жаңа бағыт Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы теміржол қатынасын толықтырып, Орталық Азия елдеріне бағытталатын жүк тасымалы үшін қосымша мүмкіндік қалыптастырады.
Түркістан облысының автомобиль көлігі де осы логистикалық жүйенің бір бөлігі. Өңір аумағынан халықаралық және республикалық маңызы бар бірнеше автомобиль дәлізі өтеді. Ташкент – Шымкент – Тараз – Алматы, Ташкент – Шымкент – Түркістан – Самара және Батыс Еуропа – Батыс Қытай бағыттары өңірдің көлік жүйесіне тікелей қатысады.
Соңғы жылдары автомобиль жолдарын дамытуға бағытталған жобалар да іске асырылып келеді. Сарыағаш қаласының айналма жолы, Түркістан – Шәуілдір бағытындағы жолды кеңейту жұмыстары, Кентау мен басқа аудандар арасындағы жол инфрақұрылымын жетілдіру жобалары өңірдің ішкі және сыртқы көлік байланысын кеңейтеді.
Автомобиль және теміржол желілерінің қатар дамуы жүк тасымалын бір ғана көлік түріне тәуелді етпей, әр бағытқа сәйкес пайдалануға мүмкіндік береді. Мысалы, қысқа қашықтықтағы тасымал автомобиль арқылы орындалса, ірі көлемді және алыс қашықтықтағы жүк теміржолмен жеткізілуі мүмкін.
Бұл әсіресе шекара маңындағы аудандар үшін маңызды. Жетісай, Мақтаарал, Келес және Сарыағаштағы кәсіпкерлер үшін сыртқы нарыққа шығу мүмкіндігі көлік инфрақұрылымына тікелей байланысты. Жолдың өткізу қабілеті мен шекаралық рәсімдердің жылдамдығы артқан сайын тауар айналымының ұйымдастырылуы да өзгереді.
«Дарбаза – Мақтаарал» жобасының құрылыс кезеңінің өзі экономикалық белсенділікке әсер етіп отыр. Құрылыс алаңдарында 977 техника мен 1 815 жұмысшы жұмылдырылған. Бұл – теміржолдың құрылыс кезеңіндегі тікелей жұмыспен қамту көрсеткіші. Жоба іске қосылғаннан кейін станциялар мен басқа нысандарды пайдалану үшін тұрақты мамандар қажет болады.
Жобаның ұзындығы 127,6 шақырым болғанымен, оның экономикалық әсерін жол бойындағы аумақтардың дамуымен бірге бағалау қажет. Станция немесе разъезд орналасқан елді мекенде қойма, сауда, жөндеу, қызмет көрсету және көлік кәсіпкерлігінің дамуына жағдай пайда болуы мүмкін.
Алайда мұндай әсер автоматты түрде қалыптаспайды. Теміржол іске қосылғаннан кейін оған сәйкес жүк терминалдары, қоймалар, кірме жолдар, автомобиль жолдары және кедендік инфрақұрылым дайын болуы керек. Сонда ғана жаңа желінің өткізу мүмкіндігі толық пайдаланылмақ.
Бұл мәселе әсіресе экспортқа бағытталған ауыл шаруашылығы өнімдері үшін маңызды. Өнім өндірілген жерден теміржол станциясына дейінгі жол, сақтау, тиеу және негізгі маршрутқа қосылу уақыты бір-бірімен байланысты болуы қажет. Логистикалық тізбектің бір буыны әлсіз болса, теміржолдың артықшылығы толық пайдаланылмайды.
Сондықтан «Дарбаза – Мақтаарал» теміржолын тек рельс төселетін құрылыс нысаны емес, бірнеше көлік түрін байланыстыратын инфрақұрылым ретінде қарастырған жөн. Оның тиімділігі теміржол желісі іске қосылғаннан кейінгі жүк айналымына, станциялардағы қызметке және сыртқы нарыққа шығатын өнім көлеміне байланысты болады.
Жоба Қазақстанның Өзбекстанмен сауда-экономикалық байланысын кеңейтуге де қатысты. Өзбекстан – Қазақстанның оңтүстігіндегі негізгі сауда серіктестерінің бірі. Екі ел арасындағы жүк қозғалысының артуы көлік өткізу қабілетіне қойылатын талаптарды күшейтеді. Сондықтан қосымша теміржол бағытының болуы тасымалды ұйымдастырудың жаңа мүмкіндігін береді.
Орталық Азиядағы сауда ағынының өсуі Түркістан облысының географиялық орналасуының экономикалық маңызын арттырады. Бірақ географиялық орналасудың өзі жеткіліксіз. Оны нақты экономикалық мүмкіндікке айналдыратын фактор – жол, теміржол, шекара, қойма және логистика инфрақұрылымының дайын болуы.
Осы жағынан алғанда «Дарбаза – Мақтаарал» жобасы облыстың ұзақ мерзімді көлік жүйесіне қосылатын жаңа буын. Жоба іске қосылған кезде оңтүстік бағыттағы теміржол маршруттарының құрылымы кеңейеді.
Қазір құрылыс жұмыстарының негізгі бөлігі орындалды. Жер жұмыстары 98 пайызға, су өткізу құбырлары 96 пайызға аяқталған. 29 көпір толық салынған, тағы төрт көпірде жұмыс жүріп жатыр. Рельс-шпал торының 105,6 шақырымы төселді.
Алдағы кезеңдегі басты міндет – қалған жол төсемін аяқтау, рельс-шпал торын төсеу, теміржолды түйістіру және жұмыс қозғалысын белгіленген мерзімде ашу.
Жаңа желі іске қосылғаннан кейін оның нақты нәтижесі жүк қозғалысының көлемінен көрінеді. Қанша жүк жаңа бағытпен өтеді, Сарыағаш торабындағы жүктеме қаншалықты қайта бөлінеді, шекаралық сауда көлемі қалай өзгереді, оңтүстік аудандардан экспортталатын өнім көлемі қаншаға артады – жобаның экономикалық нәтижесі осы көрсеткіштер арқылы бағаланады.
Түркістан облысы үшін көлік-логистикалық инфрақұрылымның дамуы ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің өсуімен қатар жүруі тиіс. Егістіктен алынған өнімді нарыққа жеткізетін жол, зауытта шығарылған өнімді тұтынушыға апаратын теміржол, шекарадан өткізетін терминал және оны сақтайтын қойма бір жүйе ретінде жұмыс істегенде ғана өңірдің өндірістік әлеуеті толық пайдаланылмақ.
Сондықтан «Дарбаза – Мақтаарал» теміржолының құрылысы аяқталуға жақындаған сайын мәселе рельстің ұзындығынан гөрі оның экономикаға қосатын қызметіне ауысады. Жаңа желі оңтүстік аудандардың ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдауға, өнеркәсіптік жобалардың логистикасын қамтамасыз етуге және Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы жүк қозғалысына қосымша мүмкіндік береді. Оның нақты экономикалық қайтарымы жол іске қосылып, жүк ағыны қалыптасқан кезде көрінеді.