Сайрам ауданында іске қосылған кәсіпорын балық шаруашылығының шығынын азайтып, отандық өнімнің үлесін арттыруға мүмкіндік береді.
Түркістан облысында балық шаруашылығын дамыту енді тек су айдындарында балық өсірумен шектелмей, оған қажетті жем өндіру, өндірістік технологияларды енгізу және жергілікті кәсіпорындардың әлеуетін арттыру бағыттарымен де сабақтасып келеді. Саланың тұрақты дамуы үшін балық өсіретін шаруашылықтардың көбеюі жеткіліксіз. Оларға қажетті жемнің қолжетімді болуы, өнімнің сапасы мен бағасының тұрақтылығы және өндірістік шығындардың оңтайландырылуы да маңызды. Осы тұрғыдан алғанда, Сайрам ауданындағы балық жемін өндіретін жаңа кәсіпорынның іске қосылуы өңірдің агроөнеркәсіптік кешені үшін маңызды қадам болып отыр.
Қарабұлақ ауылында жеке кәсіпкер «Умирзаков» жүзеге асырып жатқан жоба жылына 7,5 мың тонна түйіршіктелген балық жемін өндіруге есептелген. Өндіріс орны «Ауыл аманаты» бағдарламасы аясында «Ырыс» микроқаржы ұйымы арқылы берілген 17,4 млн теңге жеңілдетілген несие есебінен қаржыландырылған. Қазіргі уақытта кәсіпорында балық жемін өндіру жұмыстары басталған.
Жобаның жүзеге асырылу барысымен облыстық табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасының басшысы Ғалымжан Төлепов танысты. Ол өндіріс орнын аралап, орнатылған жабдықтар мен инфрақұрылымның жай-күйін зерделеді. Сонымен қатар жобаны іске асыруға қатысты мәселелерді қарап, жауапты тұлғаларға тиісті тапсырмалар берді.
Кәсіпорынның өндірістік алаңы 480 шаршы метрді құрайды. Мұнда қажетті заманауи құрал-жабдықтар сатып алынып, трансформатор орнатылған және өндірістің жұмысына қажетті инфрақұрылым жүргізілген. Жобаны іске асыру мерзімі 2026–2027 жылдарға жоспарланғанымен, балық жемін өндіру үдерісі басталып кеткен. Кәсіпорынның жобалық қуаты толық игерілген жағдайда жылына 7,5 мың тонна өнім шығаруға мүмкіндік туады.
Балық жемі – тауарлық балық өсірудің өзіндік құнына тікелей әсер ететін негізгі шығындардың бірі. Сондықтан оны жергілікті жерде өндіру шаруашылықтардың жеммен қамтамасыз етілуін жақсартуға және жеткізу тізбегін қысқартуға ықпал етуі мүмкін. Дегенмен өндірістің нақты экономикалық тиімділігі жемнің сапасына, шикізаттың қолжетімділігіне, өнімнің өзіндік құнына және оны сатып алатын шаруашылықтардың сұранысына байланысты болады.
Түйіршіктелген жем өндірісінде шикізаттың құрамы мен қоректік құндылығы, түйіршіктің сапасы және балықтың қоректену ерекшеліктері ескерілуі керек. Өнімнің сапасы тұрақты болған жағдайда ғана балық өсірушілер үшін оның тиімділігі артады. Осы себепті өндірісті жолға қоюмен қатар, шикізатты жеткізу, өнім сапасын бақылау және дайын жемді тұтынушыларға тұрақты жеткізу мәселелері де маңызды.
Жаңа кәсіпорынның тағы бір ерекшелігі – балық шаруашылығына қажетті өнімді жергілікті жерде шығару арқылы саланың өндірістік тізбегін толықтыруға бағытталуы. Егер жем өндіруші кәсіпорын мен балық өсіретін шаруашылықтар арасында тұрақты байланыс қалыптасса, өнімге деген сұранысты алдын ала жоспарлауға, тасымалдау шығындарын оңтайландыруға және өндіріс көлемін нақты қажеттілікке қарай реттеуге болады. Мұндай әріптестік жергілікті кәсіпкерліктің дамуына да серпін береді.
Түркістан облысында 2030 жылға дейін тауарлық балық өсіру көлемін 20 мың тоннаға жеткізу көзделген. Биылғы жоспар – 9 123 тонна. Қазіргі уақытта өңірде балық өсірумен айналысатын 184 шаруашылық жұмыс істейді. Сонымен қатар жергілікті маңызы бар 104 су айдыны тіркелген. Облыс жасанды көлдерде балық өсіру бойынша республикада алдыңғы орында келеді. Бұл көрсеткіштер саланың өндірістік әлеуеті бар екенін көрсеткенімен, оның одан әрі дамуы жеммен қамтамасыз ету, су ресурстарын тиімді пайдалану, ветеринариялық бақылау және өнімді өткізу мүмкіндіктеріне де байланысты.
Балық шаруашылығының дамуы өзара байланысты бірнеше өндірістік бағыттың қалыптасуын талап етеді. Балық өсірумен қатар жем өндіру, су сапасын бақылау, жабдықтарды жөндеу, өнімді салқындату және сақтау, тасымалдау мен өңдеу қызметтері де дамуы қажет. Осындай өзара байланыс өндірістің тұрақтылығын арттырып, шаруашылықтардың сыртқы жеткізілімдерге тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді. Ал өнімді өңдеу мен сақтау инфрақұрылымының дамуы балықты тек шикізат ретінде сатпай, дайын тауар түрінде нарыққа шығаруға жол ашады.
Бұл бағыт Түркістан облысында жүзеге асырылып жатқан жаңа өнеркәсіптік саясаттың міндеттерімен де үйлеседі. Оның негізгі мақсаты – жергілікті ресурстарды тиімді пайдалану, өңдеуші саланы жедел дамыту, отандық өндірістің үлесін арттыру және өндірістік кооперацияны күшейту. Балық жемін өндіру сияқты шағын өндірістер осы міндеттердің ауыл шаруашылығы бағытындағы құрамдас бөлігі саналады. Олар ірі өнеркәсіптік кәсіпорындармен бірдей ауқымға ие болмаса да, нақты бір саланың қажеттілігін өтеп, жергілікті өндірістік тізбекті толықтыруға мүмкіндік береді.
Еліміздің берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыру тек ауыр өнеркәсіп пен ірі зауыттарды дамытумен шектелмейді. Ішкі нарыққа қажетті тауарларды өз елімізде өндіру, импортқа тәуелділікті төмендету және өңірлердің маманданған өндірістерін дамыту да осы міндеттің маңызды бөлігі. Осы тұрғыдан алғанда, балық жемін жергілікті жерде өндіру – отандық агроөнеркәсіптік өндірістің мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған нақты бастама.
Өндірісті оқшаулау үлесін арттыру дегеніміз – қажетті өнімді сырттан дайын күйінде сатып алумен шектелмей, оны өндіруге қажет технологиялар мен өндірістік үдерістерді жергілікті жерде дамыту. Балық жемі өндірісінде бұл бағыттың нәтижесі шикізатты тұрақты жеткізуге, сапалы өнім шығаруға және жергілікті балық шаруашылықтарының сұранысын өтеуге байланысты. Егер кәсіпорын жобалық қуатына шығып, өнімін тұрақты өткізе алса, өңірдегі балық өсіру шаруашылықтары үшін қосымша жеткізуші қалыптасады.
Индустриялық-инновациялық даму тұрғысынан мұндай кәсіпорындардың технологиялық жабдықтарды пайдалануы, өндіріс үдерістерін жетілдіруі және өнім сапасын бақылауы маңызды. Болашақта өндірісті кеңейту қажеттілігі туындаса, шикізат құрамын жетілдіру, энергияны үнемдеу, өндірістік шығындарды есепке алу және өнім сапасын зертханалық бақылау сияқты бағыттарды дамытуға болады. Алайда мұндай жаңғырту шаралары нақты өндірістік қажеттілікке, нарық сұранысына және кәсіпорынның инвестициялық мүмкіндігіне негізделуі тиіс.
Жобаның тұрақты жұмыс істеуі үшін тағы бір маңызды мәселе – өнімді өткізу нарығын қалыптастыру. Өңірде балық өсіретін 184 шаруашылықтың болуы әлеуетті тұтынушылар ауқымын көрсетеді. Бірақ кәсіпорынның 7,5 мың тонналық жылдық қуатын игеру үшін олардың жемге деген нақты сұранысын, тұтыну көлемін және өнімге қойылатын талаптарды ескеру қажет. Өндіріс көлемі нарық қажеттілігімен үйлескен жағдайда ғана инвестицияның тиімділігін қамтамасыз етуге болады.
Сайрам ауданындағы жоба балық шаруашылығының өндірістік базасын нығайтуға бағытталған. Оның толық қуатта жұмыс істеуі жергілікті жем өндірісінің көлемін арттырып, балық өсірушілер мен өндірістік кәсіпорындар арасындағы байланысты дамытуға мүмкіндік береді. Ал өңірдегі тауарлық балық өсіру көлемін ұлғайту жөніндегі жоспарлардың орындалуы үшін жем өндірісімен қатар су ресурстарын тиімді басқару, сапалы шабақпен қамтамасыз ету және өнімді өңдеу мен өткізу тізбегін дамыту қажет.
Осылайша, Қарабұлақ ауылындағы кәсіпорынның маңызы бір ғана өнім түрін шығарумен шектелмейді. Ол – ауыл шаруашылығына қажетті тауарды жергілікті жерде өндіру, шағын кәсіпкерліктің өндірістік әлеуетін арттыру және агроөнеркәсіптік кешеннің өзара байланысын нығайту бағытындағы жоба. Ал оның түпкі нәтижесі өндірістік қуаттың қаншалықты игерілетініне, өнім сапасына және балық өсіретін шаруашылықтардың тұрақты сұранысына байланысты болмақ.