Түркістан облысы үшін мақта – жай ғана ауыл шаруашылығы дақылы емес. Бұл – мыңдаған адамның тұрмысымен, ауылдағы жұмыспен қамтумен және өңірдің экономикалық тынысымен біте қайнасқан сала. Ақ алтынды өсірудің бейнеті де, берекесі де мол. Оның нәтижесі көктемгі егістен бастап күзгі жиын-терімге дейінгі тынымсыз еңбекке, суды ұтымды пайдалануға, агротехникалық талаптарды сақтауға және өнімді уақытылы жинауға байланысты. Сондықтан мақташылардың еңбегін бағалау – тек мерекелік құрмет емес, ауыл шаруашылығының бүгінгі міндеттері мен ертеңгі мүмкіндіктерін таразылайтын маңызды сәт.
Дүниежүзілік мақта күніне орай Отырар ауданының Қарақоңыр ауылдық округіндегі «Түркістан мақта агроөнеркәсіптік кешені» ЖШС-ның мақта алқабында «AQ-DALA – 2026» салтанатты іс-шарасы өтті. Жиынға Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров, өңір тұрғындары мен еңбек адамдары қатысты. Мерекелік басқосу мақта өсірушілердің еңбегін дәріптеп қана қоймай, саланың алдында тұрған міндеттерді, өнім сапасы мен су үнемдеудің маңызын тағы бір мәрте айқындады.
Облыс басшысы мақташыларды құттықтап, ақ алтынның қадірі оны өсіріп, жинап, өңдеуге атсалысқан адамдардың еңбегімен өлшенетінін атап өтті. Оның айтуынша, мақта шаруашылығының нәтижесі алқаптағы диқандарға ғана емес, өнім жинайтын механизаторларға, су жеткізетін мамандарға және өңдеу кәсіпорындарында еңбек ететін жұмысшыларға да байланысты. Демек, саланың жетістігі – тұтас өндірістік тізбектің ортақ нәтижесі.
Биыл облыста мақта 173,6 мың гектарға егілді. Маусым қорытындысында 556 мың тонна шитті мақта жинау жоспарланып отыр. Мұндай көлемге қол жеткізу үшін шаруашылықтардың жұмысы үйлесімді ұйымдастырылып, өнім қолайлы ауа райы кезеңінде ысырапсыз жиналуы қажет. Егістіктегі еңбектің нәтижесін сақтау үшін мақтаны уақытында теріп алу, сапасын төмендетпей қабылдау бекеттеріне жеткізу және есеп айырысуды дұрыс ұйымдастыру да маңызды.
Мақта шаруашылығында бұрыннан қалыптасқан тәжірибенің орны бар. Алайда климаттық жағдай, су ресурстарына түсетін салмақ және нарықтағы бәсеке өндірістік тәсілдерді жетілдіруді талап етеді. Қазір өнім көлемін көбейту ғана жеткіліксіз. Әр гектардан алынатын түсімді арттыру, суды үнемдеу, өндіріс шығынын азайту және сапалы шикізат өндіру қатар жүруі керек. Бұл талаптар орындалғанда ғана шаруаның маусым бойғы еңбегі нақты экономикалық нәтижеге айналады.
Су үнемдеу – Түркістан облысы үшін күн тәртібінен түспейтін мәселе. Өңірдің табиғи ерекшелігі мақта өсіруде суды тиімді пайдалануды айрықша маңызды етеді. Бүгінде облыстағы 91 мың гектар мақта алқабында су үнемдеу технологиялары қолданылады. Жекелеген алқаптарда гектарына 60 центнерге дейін өнім алынуы жаңа тәсілдердің мүмкіндігін көрсетеді. Дегенмен жоғары өнімділікке қол жеткізу үшін технологияны енгізумен шектелмей, оны дұрыс пайдалану, суару тәртібін сақтау және агрономиялық білімді жетілдіру қажет.
Су үнемдейтін технологиялар шаруаның шығынын оңтайландыруға және қолда бар ресурстың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Бірақ әр шаруашылықтың қаржылық мүмкіндігі мен техникалық дайындығы бірдей емес. Сондықтан жаңа технологияларға көшу біртіндеп әрі жүйелі жүргізілуі керек. Мемлекеттік қолдау, қолжетімді қаржыландыру, мамандардың кеңесі және озық тәжірибені тарату осы үдерістің маңызды бөліктері болып саналады.
Биыл көктемгі дала жұмыстарын жүргізу үшін ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге «Кең дала» бағдарламасы аясында 16,8 миллиард теңге көлемінде жеңілдетілген қаржы берілді. Бұдан бөлек, минералдық тыңайтқыш, тұқым және өсімдіктерді қорғау құралдарының құнын субсидиялау тетіктері қолданылады. Мақта алқаптарына енгізілген 68,9 мың тонна минералдық тыңайтқышқа 5,8 миллиард теңге, 786 тонна мақта тұқымына 289 миллион теңге субсидия төленген. Пестицидтер бойынша көрсетілген қолдау көлемі 102,4 миллион теңгені құрады.
Мұндай шаралардың мақсаты – шаруалардың өндірістік шығынын жеңілдетіп, егіншілік жұмыстарының тиімділігін арттыру. Алайда мемлекеттік қолдаудың нақты нәтижесі бөлінген қаржының көлемімен ғана өлшенбеуі керек. Оның тиімділігі өнімділіктің артуынан, сапаның жақсаруынан, шығынның азаюынан және шаруашылықтың тұрақты табыс табуынан көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда, қаржылай көмек пен технологиялық жаңару өзара сабақтас болуы қажет.
Биылғы науқанның тағы бір өзекті мәселесі – мақтаның сапасы мен сатып алу бағасы. Өңдеу кәсіпорындары шикізатты қабылдаған кезде оның тазалығына, ылғалдылығына және басқа да көрсеткіштеріне мән береді. Бұл талаптар өнімнің нарықтағы құнына тікелей әсер етеді. Сондықтан мақтаны тек мол өсіру жеткіліксіз: оны белгіленген талаптарға сай жинау, сақтау және тасымалдау да шаруаның табысына ықпал етеді.
Облыс әкімі Нұралхан Көшеров шаруалармен кездесуде нарық талаптарының өзгергенін, өндірісте сапа мен заманауи технологияларға басымдық беру қажеттігін атап өткен болатын.
«– Біз бірнеше жылдан бері шаруаларға бір мәселені айтып келеміз: заман өзгерді, нарықтың талабы өзгерді. Енді мақтаны бұрынғы тәсілмен ғана өсіріп, бұрынғы әдіспен жинау жеткіліксіз. Сапаға, өнімділікке, су үнемдеуге, заманауи технологияларды қолдануға басымдық беруіміз керек, – деді облыс әкімі».
Мақта бағасы да әлемдік нарықтағы жағдайға тәуелді. Халықаралық баға белгіленімдері мен валюта бағамының өзгеруі сатып алу құнына әсер етеді. Биыл шитті мақтаның бастапқы сатып алу бағасы келісім бойынша бір келіге 230 теңге болып белгіленді. Өнімнің сапасы мен нарықтағы сұраныс та шаруаның нақты табысын қалыптастыратын факторлардың қатарында.
Мақта қабылдау кезінде туындайтын даулы мәселелер де назардан тыс қалмауы тиіс. Таразы көрсеткішіне, зертханалық қорытындыға, шикізат сапасына немесе есеп айырысуға қатысты келіспеушілік болған жағдайда, шаруалар тиісті мемлекеттік органдарға заңда белгіленген тәртіппен жүгінуге құқылы. Осындай мәселелерді жедел қарау үшін облыста мобильді топтардың жұмысы ұйымдастырылған. Жиын-терім кезеңінде мақта қабылдау бекеттері мен өңдеу кәсіпорындарының жұмысына мониторинг жүргізіліп, өнімді қабылдау мен шаруалармен есеп айырысу барысы бақылауда ұсталады.
Бұл жерде шаруаның да, өңдеуші кәсіпорынның да мүддесі ескерілуі керек. Шаруа өз еңбегіне сай ақы алуға тиіс, ал кәсіпорын сапалы шикізатты тұрақты қабылдап, өндірістік жұмысын жоспарлы жүргізуге мүдделі. Екі тарап арасындағы ашықтық пен сенім саланың тұрақты дамуына ықпал етеді. Өнімнің көлемі мен сапасын әділ бағалау, есеп айырысуды уақытында жүргізу және келіспеушіліктерді заң аясында шешу – осы қатынастардың маңызды шарттары.
«AQ-DALA – 2026» іс-шарасы барысында ауыл шаруашылығы саласында ұзақ жылдар еңбек еткен бірқатар азамат марапатталды. Оларға Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Еңбек ардагері» медалі, «Ауыл шаруашылығы үздігі» төсбелгісі, «Құрмет» грамотасы және Түркістан облысы әкімінің мақта шаруашылығының үздігі дипломы табысталды. Сонымен қатар заманауи технологиялар мен жергілікті өндірушілердің өнімдері таныстырылып, концерттік бағдарлама ұсынылды.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұдайы айтып жүрген адал еңбек пен еңбек адамының мәртебесін арттыру қағидаты ауыл шаруашылығында да айрықша маңызға ие. Өйткені мол өнімнің артында маусымдық науқанмен шектелмейтін ұзақ еңбек, тәжірибе, кәсіби шеберлік пен жауапкершілік жатыр. Диқандардың, механизаторлардың, су шаруашылығы мамандарының және мақта өңдеушілердің еңбегін бағалау – ауылдың экономикалық тірегін нығайтудың бір бөлігі.
Бүгінгі мақта маусымының басты міндеті – межеленген өнім көлеміне қол жеткізіп қана қоймай, оны сапалы жинау, шаруалардың еңбегін лайықты бағалау және саланың тиімділігін арттыру. Ал ұзақ мерзімді мақсат бұдан да ауқымды: мақта шаруашылығын табиғи ресурстарды үнемдейтін, нарық талабына бейімделген және тұрақты табыс әкелетін салаға айналдыру. Ақ алтынның берекесі алқаптағы өніммен ғана емес, сол өнімнің артында тұрған еңбек мәдениетімен, технологиялық тәртіппен және шаруаның әл-ауқатымен өлшенеді.