Түркістан облысы туралы сөз болғанда, ең алдымен ауыл шаруашылығы ойға келеді. Бұл заңды да. Өйткені өңірдің экономикалық әлеуетінің едәуір бөлігі жермен, еңбекпен және ауыл тіршілігімен тікелей байланысты. Бірақ бүгінгі Түркістанның экономикасын тек егін егіп, мал өсіретін аймақ ретінде сипаттау жеткіліксіз. Соңғы жылдары өңірде ауыл шаруашылығын өнеркәсіппен ұштастырып, өндірісті шикізат көзіне барынша жақындату, дайын өнім шығаруға көшу бағыты күшейіп келеді.
Мәселенің мәні де осында. Бұрын ауыл шаруашылығының тиімділігі көбіне қанша өнім өндірілгенімен өлшенсе, енді оның қаншасы өңделіп, қанша қосылған құн қалыптасатыны маңызды бола түсті. Бір тонна мақтаны шикізат күйінде сату мен одан жіп, мата, боялған өнім, киім-кешек немесе джинсы шығарып, дайын тауар ретінде нарыққа ұсынудың экономикалық қайтарымы бірдей емес. Сол сияқты жүгеріні астық ретінде өткізу мен одан крахмал, сироп, жемдік және басқа да ондаған өнім өндірудің айырмасы жер мен көктей.
Түркістанда қазір қолға алынып отырған үш ірі бағыт – мақта-тоқыма, жүгері және ет кластерлері – осы жаңа экономикалық ұстанымның көрінісі. Бұл жай ғана бірнеше зауыттың құрылысы емес. Егер жоспарланған жобалар толық қуатына шықса, ауылдағы өндіріс пен қаладағы өнеркәсіптің арасындағы бұрынғы алшақтық қысқарып, бір шикізаттың айналасында тұтас өндірістік тізбек қалыптасуы мүмкін.
Бұл өзгерістің ауқымын соңғы статистикадан да аңғаруға болады. 2026 жылдың қаңтар-маусым айларында Түркістан облысында 873,3 миллиард теңгенің өнеркәсіп өнімі өндірілген. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 32,4 пайызға көп. Әсіресе өңдеу өнеркәсібінің өсімі назар аударарлық – бұл сектордағы өндіріс көлемі бір жылда 50,8 пайызға артқан. Яғни өңір экономикасында тек шикізат өндіруге емес, оны өңдеуге қарай бетбұрыс бар.
Ауыл шаруашылығы бойынша да көрсеткіш жоғары. Биылғы алғашқы алты айда облыста 325,3 миллиард теңгенің ауыл шаруашылығы өнімі өндіріліп, нақты көлем индексі 110,7 пайызды құраған. Бұл көрсеткіш бойынша Түркістан республикада алдыңғы орынға шықты. Демек, ауыл шаруашылығының базалық әлеуеті бар. Ендігі міндет – сол әлеуетті жоғары қосылған құнға айналдыру.
Мақта саласы осы тұрғыдан ерекше маңызды. Түркістан облысы Қазақстандағы негізгі мақта өндіретін өңір болғанымен, ұзақ уақыт бойы мақтаның басым бөлігі шикізат ретінде қарастырылып келді. Енді бұл модельді өзгерту көзделіп отыр. Қазір облыста жалпы құны 201 миллиард теңгені құрайтын бес ірі жоба іске асырылып жатыр. Олардың толық жүзеге асуы 7 мыңға жуық жаңа жұмыс орнын ашуға мүмкіндік береді.
Ең маңыздысы – бұл жобалар мақтаны тек қабылдап, тазалап немесе өңдеп қоюмен шектелмейді. Мұнда егістіктен басталған өндірістік жолдың соңғы нүктесі дайын тауар болуы тиіс. Яғни мақта өсіріледі, өңделеді, одан жіп өндіріледі, жіптен мата тоқылады, мата боялып, әрленеді, одан кейін тігін өнімдері жасалады. Тіпті джинсы материалын шығару бағыты да қарастырылып отыр.
Экономиканың тілімен айтқанда, бұл – бір өнімнің бірнеше мәрте қосылған құн қалыптастыруы. Қарапайым тілмен айтқанда, ауылда өндірілген мақта қаладағы немесе аудан орталығындағы зауытқа шикізат болады, зауыттан шыққан жіп келесі кәсіпорынға өтеді, одан мата шығады, ал матадан дайын киім өндіріледі. Осы тізбектің әр буынында жұмыс орны, салық түсімі және жаңа табыс қалыптасады.
Өткен жылы мақта өңдеу бағытында екі зауыт, су үнемдеу технологияларын өндіретін екі кәсіпорын және жіп иіру фабрикасы іске қосылған. Бұл өз кезегінде мақта шаруашылығының технологиялық тұрғыдан өзгеруіне де әсер етеді. Себебі өнімділікті арттыру үшін тек тұқым мен тыңайтқыш жеткіліксіз. Су тапшы кезеңде су үнемдеу технологиясы, заманауи агротехника, цифрлық бақылау, жаңа сұрыптар мен механикаландыру қатар жүруі керек.
Кластер толық қуатына шыққанда мақтаның өнімділігін гектарына 60 центнерге дейін жеткізу көзделіп отыр. Бұл қазіргі деңгейден айтарлықтай жоғары көрсеткіш. Яғни мәселе егістік көлемін ғана ұлғайтуда емес, әр гектардан алынатын өнім көлемін арттыруда.
Мақта кластерінің тағы бір маңызды жағы – оның еңбек нарығына әсері. Түркістан облысында ауыл халқы көп болғандықтан, жаңа өндірістердің ауылға жақын орналасуы ерекше маңызға ие. Өйткені ауыл шаруашылығында маусымдық жұмыс басым болса, өңдеу кәсіпорындары тұрақты жұмыс орындарын қалыптастырады. Бір зауыттың айналасында логистика, жөндеу, қаптама, тасымал, сервистік қызмет, қойма және басқа да шағын кәсіптер пайда болады.
Сондықтан мақта кластерін тек жеңіл өнеркәсіптің жобасы деп қарау дұрыс емес. Ол – ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі, логистика және сауда бір-бірімен байланысатын үлкен экономикалық жүйе.
Жүгері кластерінің де логикасы осындай. Түркістанда құны 34 миллиард теңге болатын «Казкрахмал» зауытының құрылысы аяқталып, кәсіпорынды іске қосу жұмыстары жүргізілуде. Жоба толық қуатына шыққанда жылына 150 мың тонна жүгеріні терең өңдеп, 26 түрлі өнім шығаруға мүмкіндік береді.
Мұнда бір қарапайым мысалдың өзі мәселенің мәнін түсіндіреді. Жүгеріні алқаптан жинап алып, астық ретінде сату – бір деңгей. Ал одан крахмал және басқа да өндірістік өнімдер алып, оларды тамақ, фармацевтика, жеңіл өнеркәсіп, мал азығы секілді салаларға пайдалану – мүлде басқа деңгей. Яғни бір гектар жерден алынатын өнімнің экономикалық құны бірнеше есе артады.
Жүгері өндірісін ұлғайту жоспары да осыған байланысты. 2030 жылға қарай жүгері алқабының көлемін 40 мың гектардан 70 мың гектарға дейін жеткізу көзделіп отыр. Бұл жерде ең маңыздысы – шикізат пен өңдеу кәсіпорнының бір-бірінен бөлек дамымауы. Егер зауытқа тұрақты көлемде сапалы шикізат қажет болса, фермер үшін де алдын ала белгілі өткізу нарығы қалыптасады. Мұндай байланыс ауыл шаруашылығы өндірушісінің тәуекелін азайтады.
Осыдан кейін ауыл шаруашылығына инвестиция салудың мәні де өзгереді. Бұрын инвестордың алдында «не өндіреміз?» деген сұрақ тұрса, енді «өндірген өнімді қай жерде және қалай өңдейміз, одан қандай тауар шығарамыз, оны қай нарыққа сатамыз?» деген сұрақтар алдыңғы орынға шығады.
Ет кластері де осындай жүйелі көзқарастың бір бөлігі. Түркістанда мал шаруашылығын жайылымдық сипаттан біртіндеп индустриялық модельге көшіру бағытында бірқатар ірі жоба жүзеге асырылуда. «Kaz Eco Meat», «Turkestan Agro», «Қарқын Трейд», «Бесқара» секілді ет өндіру кешендерінің іске қосылуы өңірдегі мал шаруашылығының өндірістік негізін кеңейтеді.
Бұл жобалардың нәтижесінде қосымша 83 мың тонна ет өндіру жоспарланып отыр. Ал 2025 жылы облыста 130 мың тонна ет өндірілгенін ескерсек, бұл аз көрсеткіш емес. Яғни жаңа кешендер толық іске қосылған жағдайда өңірдің ет өндірісі едәуір өседі.
Мұнда да басты мәселе – мал басын көбейтумен шектелмеу. Қазіргі заманда ет өндірісінің бәсекеге қабілеттілігі малдың санына ғана емес, оның тұқымына, бордақылау технологиясына, жем-шөп базасына, ветеринариялық бақылауға, сою және сақтау стандарттарына, логистикаға байланысты.
Осы себепті Австралия тәжірибесіне негізделген 50 мың басқа арналған ірі қара мал бордақылау алаңының құрылысы ерекше назар аудартады. Мұндай өндіріс мал шаруашылығын дәстүрлі тәсілден индустриялық форматқа жақындатуға мүмкіндік береді. Егер бұл жүйе дұрыс жолға қойылса, ет өндірісі маусымдық емес, тұрақты жоспарланатын бизнеске айналады.
Мал биржасының құрылысы да осы жүйенің маңызды бөлігі. Өйткені мал нарығындағы басты мәселелердің бірі – өндіруші мен сатып алушы арасындағы ашық әрі тиімді байланыстың болмауы. Заманауи биржа іске қосылса, малдың бағасы, көлемі, сапасы және өткізу нарығы бойынша неғұрлым жүйелі механизм қалыптасуы мүмкін.
Құс шаруашылығына қатысты жоспардың да ауқымы үлкен. Жылына 48 мың тонна құс етін өндіретін фабриканың құрылысының басталуы өңірдің азық-түлік қауіпсіздігі үшін маңызды. Себебі халық саны өсіп жатқан жағдайда азық-түлік өндірісін арттырумен бірге импортқа тәуелділікті азайту мәселесі де алдыңғы қатарда тұрады.
Түркістанның агроөнеркәсіптік әлеуеті тек осы үш кластермен шектелмейді. Көкөніс, жеміс-жидек, бақша өнімдері, өсімдік майы, сүт, ет және басқа да бағыттар бойынша өңдеу кәсіпорындарын көбейтуге мүмкіндік бар. Ең бастысы – өндіріс пен қайта өңдеуді бір жүйеге келтіру.
Бұл жерде су мәселесін де айналып өтуге болмайды. Түркістан үшін ауыл шаруашылығының болашағы тікелей су ресурстарын тиімді пайдалануға байланысты. Сондықтан су үнемдеу технологияларын енгізу мақта кластері сияқты жеке жобалардың ғана міндеті емес, бүкіл аграрлық саясаттың өзегіне айналуы тиіс. Тамшылатып суару, жаңбырлатып суару, каналдарды жаңғырту, суды есепке алу және егіс құрылымын өзгерту секілді шаралар қатар жүргізілген жағдайда ғана өндірісті тұрақты өсіруге болады.
Өйткені ауыл шаруашылығындағы бүгінгі басты мәселе «көбірек жерге егу» емес, «бар ресурспен көбірек өнім алу» мәселесіне келіп тіреледі.
Түркістандағы өнеркәсіптің қазіргі қарқыны осы аграрлық өзгерістерді қолдайтын экономикалық база қалыптастырып келеді. Биылғы алғашқы алты айда облыста өнеркәсіп өндірісінің көлемі 873,3 миллиард теңгеге жетіп, бір жылда 32,4 пайызға өскені кездейсоқ көрсеткіш емес. Әсіресе өңдеу өнеркәсібінің 50,8 пайызға өсуі өңір экономикасында құрылымдық өзгеріс жүріп жатқанын көрсетеді.
Бұл өзгерісті инвестиция көлемінен де байқауға болады. Облыс құрылғаннан бері сегіз жыл ішінде Түркістанға 7,5 триллион теңгеден астам инвестиция тартылған. Инвестиция дегеніміз – тек қаржының келуі емес. Ол жаңа өндіріс, жаңа технология, жаңа жұмыс орны және жаңа нарық деген сөз.
Қазір өңірде қалыптасып отырған инвестициялық жобалар портфелі де ауқымды. Мұнда өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, энергетика, құрылыс материалдары, логистика, тамақ өндірісі және басқа салалар қамтылған. Яғни Түркістан экономикасының бір ғана ауыл шаруашылығына сүйеніп қалмауына мүмкіндік беретін әртараптандыру процесі жүріп жатыр.
Бұл ретте өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы бір-біріне бәсекелес емес, керісінше бірін-бірі толықтыратын екі сала болуы керек. Ауыл шаруашылығы зауыттарға шикізат береді. Зауыттар фермерлерге тұрақты нарық қалыптастырады. Өнеркәсіп ауылға техника, тыңайтқыш, суару жүйесі, құрал-жабдық және қызмет көрсетеді. Ал ауыл шаруашылығы өңдеу кәсіпорындарының тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.
Мысалы, мақта-тоқыма кластері тек мақта өндіруші шаруаларға емес, тігін кәсіпорындарына, логистика компанияларына, қаптама өндірушілеріне, құрылыс және энергетика саласына да сұраныс қалыптастырады. Жүгері кластері ауылдағы егістіктен бастап, дайын өнімді тасымалдауға дейінгі көптеген кәсіпке жол ашады. Ет кластерінің айналасында жем-шөп өндірісі, ветеринария, тасымал, салқындату қоймалары, өңдеу және сауда жүйесі дамиды.
Осы тұрғыдан алғанда, Түркістанда қалыптасып жатқан кластерлік модельдің негізгі ерекшелігі – бір жобаның артынан бірнеше кәсіптің қатар пайда болуы.
Өңірдің тағы бір артықшылығы – оның географиялық орналасуы. Түркістан Қазақстанның оңтүстігіндегі ірі нарықтарға жақын, Орталық Азия елдерімен шектес аймақта орналасқан. Бұл дайын өнімді ішкі нарықпен қатар көрші мемлекеттерге шығаруға мүмкіндік береді. Әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу үшін бұл фактордың маңызы зор.
Бірақ экспортты көбейту үшін өнімнің көлемі ғана емес, сапасы да маңызды. Халықаралық нарыққа шығатын өнімге қойылатын талап жоғары. Сондықтан заманауи зертханалар, сертификаттау, ветеринариялық бақылау, қаптама, сақтау және логистика жүйелері өндірістің өзімен қатар дамуы тиіс.
Түркістанның алдында тұрған үлкен міндеттердің бірі де осы – «өнім өндірдік» дегеннен «бәсекеге қабілетті өнім шығардық» деген деңгейге көтерілу.
Бұл үшін кәсіпорындардың технологиялық жаңаруы қажет. Өңірге инвестиция тарту тек жаңа нысан салумен шектелмеуі тиіс. Инвестор жаңа технология әкелсе, жергілікті мамандарды оқытса, өнімнің сапасын арттырса және жергілікті кәсіпкерлерді өндірістік тізбекке тартса, оның өңір экономикасына әсері әлдеқайда жоғары болады.
Сондықтан Түркістанның қазіргі даму кезеңін қарапайым құрылыс кезеңі деп бағалау аздық етеді. Бұл – экономиканың құрылымын өзгерту кезеңі.
Бір кездері облыстың ауыл шаруашылығы негізінен шикізат өндіруге бағытталса, енді сол шикізатты өңдейтін кәсіпорындар көбейіп келеді. Өнеркәсіптің өсуі де осыны көрсетеді. Ауыл шаруашылығында өндіріс көлемі артып қана қоймай, өнімді өңдеу, сақтау, тасымалдау және өткізу тізбегін қалыптастыруға басымдық берілуде.
Мұның әлеуметтік әсері де аз емес. Өңір үшін жаңа жұмыс орындарының ашылуы ерекше маңызды. Себебі өндіріс орны ашылған сайын бір ғана жұмыс орны емес, оның айналасында ондаған қызмет түрі пайда болады. Кәсіпорынға қызмет көрсететін шағын және орта бизнес дамиды. Ауылдағы жастар үшін өз өңірінде жұмыс істеуге мүмкіндік көбейеді.
Ал бұл, түптеп келгенде, ауылдан қалаға қарай мәжбүрлі көші-қонды азайтудың бір жолы.
Үш стратегиялық кластер толық қуатына шыққан кезде 2027 жылға қарай Түркістан облысында қосымша 447,5 миллиард теңгенің ауыл шаруашылығы өнімін өндіру жоспарланып отыр. Бұл – бір қарағанда жай ғана экономикалық көрсеткіш. Бірақ оның артында мыңдаған фермердің табысы, ондаған өндіріс орнының жұмысы, жаңа жұмыс орындары, бюджетке түсетін салық және экспорттық түсім тұр.
Ең маңыздысы, бұл көрсеткіштің қалай қалыптасатыны. Егер қосымша өнім бұрынғыдай негізінен шикізат күйінде сатылса, оның экономикалық әсері шектеулі болады. Ал өнімнің басым бөлігі өңделіп, дайын немесе жартылай дайын тауар ретінде нарыққа шығарылса, сол 447,5 миллиард теңгенің экономикаға беретін мультипликативтік әсері әлдеқайда жоғары болуы мүмкін.
Сондықтан Түркістандағы бүгінгі аграрлық саясаттың негізгі өлшемі гектар саны немесе мал басы ғана болмауы керек. Негізгі өлшем – еңбек өнімділігі, өңдеу үлесі, дайын өнім көлемі, экспорт, тұрақты жұмыс орны және фермердің нақты табысы.
Бұл тұрғыдан алғанда, Түркістан алдында үлкен мүмкіндік тұр. Өңірде жер бар, еңбек ресурсы бар, ауыл шаруашылығы қалыптасқан, өнеркәсіптік база күшейіп келеді, инвестициялық жобалар көбейіп жатыр. Ендігі мәселе – осы мүмкіндіктердің барлығын бір экономикалық тізбекке біріктіру.
Мақта өсірген адам оның дайын киімге айналғанын көруі керек. Жүгері еккен шаруа өзінің өнімінен өндірілген крахмалдың, басқа да өнімдердің нарыққа шыққанын көруі тиіс. Мал өсірген фермер үшін еттің қай жерде сатылатыны ғана емес, оның өңделіп, жоғары бағамен сыртқы нарыққа шығуы маңызды.
Сонда ғана ауыл шаруашылығы жай ғана өнім өндіретін сала емес, өнеркәсіптің тұрақты шикізат базасына айналады.
Түркістанның экономикалық болашағы да осында. Бір жағынан – ауыл шаруашылығының дәстүрлі әлеуеті сақталады. Екінші жағынан – сол әлеует заманауи технологиямен, өнеркәсіппен, инвестициямен және экспортпен ұштасады.
Шын мәнінде, өңірдің алдында тұрған мақсат – көбірек өнім өндіру ғана емес. Мақсат – сол өнімнен көбірек құн жасау.
Егер бүгінгі жобалар жоспарланған қуатына жетсе, Түркістанның экономикалық бейнесі де өзгереді. Мақта өсіретін өңір ғана емес – мата мен киім шығаратын, жүгері өсіретін ғана емес – оны ондаған түрлі өнімге айналдыратын, мал өсіретін ғана емес – халықаралық талапқа сай ет өндіретін өңір қалыптасады.
Бұл ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің түйісетін жері. Ал дәл осы түйісу Түркістанның келесі экономикалық өсімінің негізгі нүктесіне айналуы мүмкін.
Бүгінгі Түркістанның алдында тұрған міндет – шикізатты сыртқа шығаратын өңір болудан біртіндеп дайын өнім өндіретін аймаққа айналу. Мұндай өзгеріс бір күнде келмейді. Оған технология, инвестиция, кадр, инфрақұрылым, су, логистика және ең бастысы, жүйелі жұмыс қажет.
Бірақ алғашқы қадамдар жасалып қойды. Өнеркәсіп өсіп келеді. Өңдеу өндірісінің қарқыны жоғары. Инвестициялық жобалар көбейіп жатыр. Ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі артуда. Мақта-тоқыма, жүгері және ет кластерлері нақты өндірістік жобалармен толыға түсуде.
Ендігі нәтиже сол жобалардың қағаздағы жоспар болып қалмай, толық қуатында жұмыс істеуіне байланысты.
Түркістан үшін жаңа экономикалық кезеңнің мәні де осында: егістен – зауытқа, зауыттан – дайын өнімге, дайын өнімнен – экспортқа дейінгі тұтас тізбек қалыптастыру.
Егер осы тізбек орнықса, бүгінгі аграрлық өңір ертең ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібі қатар дамыған, қосылған құны жоғары өнім өндіретін, ішкі нарықпен бірге сыртқы нарыққа да жұмыс істейтін ірі экономикалық орталықтардың біріне айнала алады.