Түркістан облысында индустрияландыру туралы сөз болғанда, әдетте ірі зауыттар мен миллиардтаған инвестициялық жобалар алдыңғы қатарға шығады. Алайда өңір экономикасының ерекшелігі басқа бағыттың да маңызын арттырып отыр. Халқы көп, ауылдық елді мекендері басым облыс үшін шағын және орта өндірістерді жергілікті жерде дамыту – жұмыспен қамту мәселесін шешудің және кәсіпкерлікті кеңейтудің нақты жолдарының бірі. Осы тұрғыдан алғанда Түркістан облысында соңғы уақытта қолға алынған шағын өндірістік парктер жобасы өңірдің индустриялық саясатына жаңа тәсіл енгізіп отыр.
Бүгінде облыс аумағында 29 шағын өндірістік парк құрылды. Оларда 275 өндірістік ғимарат салу жоспарланған болса, қазіргі уақытта 165 нысанның құрылысы аяқталған. Яғни мәселе ендігі жерде ғимараттардың санын көбейтумен ғана шектелмейді. Негізгі міндет – дайын өндірістік алаңдарды нақты кәсіпорындармен толтыру.
Осы мәселе Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен апталық аппарат мәжілісінде де негізгі тақырыптардың біріне айналды. Өндірістік парктердің қазіргі жағдайы қаралып, бірқатар аудан және қала әкімдерінің бұл бағыттағы жұмысына сын айтылды.
– Маған нақты нәтиже керек. Кәсіпкерге жағдай жасалса, нақты ұсыныс беріліп, келіссөздер дұрыс жүргізілсе, инвесторлар келеді. Сондықтан өндірістік парктерді тек ғимарат салу деп түсінбеуіміз керек. Ең бастысы – дайын нысандарды кәсіпкерлермен толтырып, өндірісті іске қосу. Әр жобаның артында инвестиция, өндіріс және жаңа жұмыс орны тұруы тиіс. Аудан, қала әкімдері осы бағыттағы жұмысты күшейтіп, кәсіпкерлермен тікелей жұмыс істеуі қажет, – деді Нұралхан Көшеров.
Бұл талаптың мәні түсінікті. Индустриялық инфрақұрылымның өзі экономикалық нәтиже бермейді. Егер дайын ғимарат бос тұрса, оған салынған қаржы да жұмыс істемейді. Өндірістік парк өз мақсатына тек кәсіпкер келіп, жабдық орнатып, өнім шығарып, тұрақты жұмыс орындарын ашқан кезде ғана жетеді.
Қазіргі уақытта өңірдегі шағын өндірістік парктерде жалпы құны 226,9 миллиард теңгеге 269 жоба жасақталған. Соның 114-і іске қосылған. Жобалардың басым бөлігі құрылыс материалдарын, жиһаз және жеңіл өнеркәсіп өнімдерін шығаруға бағытталған.
Бұл бағыттардың таңдалуы да кездейсоқ емес. Құрылыс қарқыны жоғары өңірлер үшін құрылыс материалдарын жергілікті жерде шығару логистикалық шығындарды төмендетуге мүмкіндік береді. Ал жиһаз және жеңіл өнеркәсіп салалары салыстырмалы түрде көп жұмыс күшін қажет етеді. Түркістан облысы үшін бұл – маңызды фактор. Өйткені шағын өндірістер ауылдық жерлерде де ашылып, тұрғындарды ірі қалаларға көшпей-ақ тұрақты табыспен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Шағын өндірістік парктердің тағы бір ерекшелігі – кәсіпкер үшін бастапқы шығынды азайтуында. Өндірістік ғимарат пен инженерлік инфрақұрылымды өз бетінше салу көптеген шағын кәсіпкерлер үшін үлкен қаржылық кедергі болып саналады. Ал дайын өндірістік алаңға келіп, жабдық орнатып, жұмысын бастау мүмкіндігі жаңа кәсіпкерлердің өндіріс секторына кіруін жеңілдетеді.
Облыс әкімінің тапсырмасына сәйкес, әр өндірістік паркте кемінде бес өндірістік ғимарат болуы тиіс. Бұл бір кәсіпорынға арналған жеке нысан емес, бір аумақта бірнеше шағын және орта өндірісті шоғырландыру мақсатын көздейді. Мұндай тәсілдің экономикалық артықшылығы да бар. Инженерлік желілер мен инфрақұрылымға кететін шығын бірнеше кәсіпорынға ортақ пайдаланылады.
Бұл бағытта Сауран ауданындағы тәжірибе ауқымдылығымен ерекшеленеді. Ауданда сегіз ауылдық округте шағын өндірістік парктер құру жоспарланып, жалпы 196 ғимарат салу көзделген. Қазіргі уақытта 130 ғимараттың құрылысы жүргізілуде. Оның 40-ы пайдалануға дайын. Осы алаңдарда 30 жоба іске қосылып, оларға 18,4 миллиард теңге инвестиция тартылған. Нәтижесінде 783 жұмыс орны құрылған.
Бұл көрсеткіштер шағын өндірістік парк идеясын нақты экономикалық нәтижемен өлшеуге болатынын көрсетеді. Егер жоба тек ғимарат құрылысымен аяқталса, оның тиімділігі туралы айту қиын. Ал ғимаратқа кәсіпорын орналастырылып, инвестиция тартылып, тұрақты жұмыс орындары ашылған жағдайда ғана өндірістік парк экономиканың нақты бөлігіне айналады.
Басқа аудандарда да алғашқы нәтижелер байқалады. Шардара ауданында алты өндірістік ғимаратта жалпы құны 530 миллион теңге болатын алты жоба іске қосылып, 31 жұмыс орны ашылған. Қазығұрт ауданында алты жоба жүзеге асырылып, 22 адам жұмыспен қамтылды. Ордабасы ауданында құны 1,25 миллиард теңге болатын бес жоба іске қосылып, 53 жаңа жұмыс орны құрылды. Төлеби ауданында 1,2 миллиард теңгенің бес жобасы жүзеге асырылып, 85 адам тұрақты жұмыспен қамтылған.
Түркістан қаласында да өндірістік парк қалыптастыру жұмысы жүргізілуде. Қала аумағында 20 гектар жерде орналасқан паркке құны 10,8 миллиард теңге болатын төрт жоба орналастырылады. Барлық жоба толық іске қосылған жағдайда 550 жаңа жұмыс орны ашылады деп күтілуде.
Бұл көрсеткіштер шағын өндірістік парктердің әр ауданның экономикалық мүмкіндігіне қарай әртүрлі бағытта дамып жатқанын аңғартады. Бір жерде өндіріс көлемі жоғары әрі ірі жобалар шоғырланса, басқа аудандарда шағын кәсіпкерлерге арналған өндірістік алаңдар құрылуда. Бірақ олардың барлығын біріктіретін ортақ мақсат бар – кәсіпкерлікті сауда және қызмет көрсету секторымен шектемей, нақты өнім өндіруге бағыттау.
Өңірдегі шағын өндірістік парктерді қаржыландыру жүйесінде «Ауыл аманаты» бағдарламасы да пайдаланылып отыр. Осы бағдарлама арқылы 373,5 миллион теңгеге 15 жоба қаржыландырылған. Бағдарламаның өндірістік парктермен байланыстырылуы берілген қаражатты нақты өндірістік алаңдарда орналастыруға мүмкіндік береді.
Алайда шағын өндірістік парктердің болашағы қаржы көлеміне немесе салынған ғимарат санына ғана байланысты болмайды. Ең басты мәселе – кәсіпкерлердің осы алаңдарға қаншалықты тұрақты орналасатыны. Өндіріс үшін нарық, шикізат, маман және өткізу жүйесі қажет. Сондықтан аудан әкімдіктері үшін инвесторды немесе кәсіпкерді ғимаратқа орналастырумен жұмыс аяқталмайды. Өндіріс іске қосылғаннан кейін оның тұрақты жұмыс істеуіне кедергі болатын мәселелерді де шешу қажет.
Бұл жерде тағы бір маңызды міндет – өндірістік парктердің мамандануын қалыптастыру. Барлық ауданда бірдей өнім шығаруға ұмтылу әрдайым тиімді бола бермейді. Әр аумақ өзінің шикізаттық базасына, еңбек ресурсына және нарыққа жақындығына қарай өндірістік бағытын айқындаса, шағын парктердің экономикалық тиімділігі жоғарылай түседі.
Түркістан облысындағы 29 шағын өндірістік парк осы тұрғыдан алғанда әлі қалыптасу кезеңінде. 275 ғимараттың 165-і аяқталғанымен, барлық нысан толық кәсіпкерлермен толтырылған жоқ. 269 жобаның 114-і ғана іске қосылған. Демек, негізгі жұмыс әлі алда.
Облыс әкімінің бұл мәселені апта сайынғы штаб отырыстарында бақылауға алуының себебі де осында. Өндірістік парк салу – құрылыс жобасы. Ал оған кәсіпкер тартып, тұрақты өнім шығаратын кәсіпорын қалыптастыру – экономикалық саясаттың нәтижесі.
Егер қалған жобалар жоспарланған мерзімде іске қосылып, дайын өндірістік ғимараттар бос тұрмайтын болса, шағын өндірістік парктер Түркістан облысында кәсіпкерліктің жаңа моделін қалыптастыра алады. Мұнда басты көрсеткіш салынған нысандардың саны емес, сол ғимараттардың ішінде қанша кәсіпорынның нақты жұмыс істеп тұрғаны болмақ.
Өйткені өңір экономикасына ең қажеттісі – бос тұрған өндірістік алаңдар емес, өнім шығаратын кәсіпорындар. Ал инвестиция, өндіріс және жұмыс орны бір жерден тоғысқанда ғана шағын өндірістік парк өзінің бастапқы мақсатына жетеді.