Түркістан облысында өнеркәсіпті дамыту енді тек ірі зауыттар салумен өлшенбейді. Өңірде қалыптасып келе жатқан жаңа тәсілдің бір ерекшелігі – шағын және орта бизнестің өндірістік мүмкіндігін арттырып, оларды нақты өндірістік алаңдарға шоғырландыру. Осы тұрғыдан алғанда, шағын өндірістік парктердің көбейіп, ондаған жобаның іске қосылуы жай ғана кәсіпкерлік нысандардың санын арттыру емес, облыстың жаңа өнеркәсіптік саясатының бір бөлігіне айналып келеді.
Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеровтің тапсырмасына сәйкес, өңірдегі өндірістік парктердің жұмысы тұрақты бақылауға алынған. Облыстық Кәсіпкерлік және сауда басқармасының өкілдері Қазығұрт, Сарыағаш, Келес, Шардара аудандары мен Арыс қаласындағы өндірістік парктердің жұмысын зерделеп, кәсіпкерлермен кездесті. Мұндай сапарлардың мәні өндіріс орындарының жағдайын сырттай бағалаумен шектелмейді. Жобаның іске қосылуына не кедергі, өнімді қайда өткізуге болады, кәсіпкерге қандай қаржы құралы қажет, өндірістің келесі кезеңіне қандай инфрақұрылым керек деген мәселелердің нақты шешімін табу маңызды.
Бүгінде облыста 29 шағын өндірістік парк құрылды. Бұл алаңдарда 275 өндірістік ғимараттың құрылысы басталып, оның 165-і аяқталған. Жалпы құны 226,9 млрд теңге болатын 269 жоба қалыптастырылып, соның 114-і іске қосылды.
Бұл сандардың өзі шағын өндірістік парктердің өңір экономикасындағы рөлі артып келе жатқанын көрсетеді. Бірақ 269 жобаның 114-інің ғана іске қосылуы жұмыстың әлі аяқталмағанын да аңғартады. Сондықтан бүгінгі міндет – жаңа өндірістік ғимараттарды көбейту емес, сол ғимараттардың нақты жұмыс істеп, өнім шығаруын қамтамасыз ету. Өйткені өндірістік парк өзінің тиімділігін шаршы метрмен емес, жұмыс істеп тұрған кәсіпорынмен, шығарылған өніммен, тұрақты жұмыс орнымен және нарыққа шыққан тауармен дәлелдеуі тиіс.
Қазір парктердегі жобалардың негізгі бөлігі құрылыс материалдары, жиһаз және жеңіл өнеркәсіпке бағытталған. Сонымен қатар химия және тамақ өнеркәсібі сияқты бағыттар да қамтылып отыр. Алдағы кезеңде ақылды есептеу құралдарын, күн панельдеріне арналған бөлшектерді, пластикалық құбырларды, тұрмыстық химияны және құрылыс материалдарын шығаратын жобаларды іске қосу жоспарланған.
Мұнда маңызды бір мәселе бар. Бұрын кәсіпкерлік инфрақұрылымын қалыптастыруда өндіріс орнын дайындау басты міндет саналса, қазіргі жағдайда мәселе бір саты жоғары көтерілді. Енді кәсіпкерге ғимарат пен инженерлік желі ғана емес, дайын өнімін өткізуге мүмкіндік беретін нарық, тұрақты тапсырыс және қаржыландыру тетігі қажет. Сондықтан өндірістік парктердің жұмысы тек құрылыс немесе жер мәселесімен емес, өнім өткізу және өндірістік кооперация мәселесімен қатар қаралуы тиіс.
Бұл Қазақстандағы жаңа өнеркәсіптік саясаттың логикасына да сәйкес келеді. Елдің өнеркәсіптік қалқаны бір-екі ірі кәсіпорынның есебінен қалыптаспайды. Оның негізінде мыңдаған жергілікті өндіруші, қосалқы бөлшек шығаратын кәсіпорын, компонент өндіруші, сервистік компания және дайын өнім шығаратын шағын зауыттар тұруы керек. Ірі өндірістің айналасында осындай кәсіпорындар қалыптасқанда ғана өнеркәсіптік кооперация пайда болады.
Түркістан үшін шағын өндірістік парктердің басты артықшылығы да осында. Мәселен, құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорын тек өз өнімін өндірумен шектелмей, басқа құрылыс компанияларына тұрақты жеткізушіге айналуы мүмкін. Жиһаз өндірісі ағаш өңдеу, фурнитура, қаптама және логистика салаларындағы кәсіпкерлерге тапсырыс береді. Жеңіл өнеркәсіпте мата, жіп, бояу, қаптама секілді аралас өндірістерді қалыптастыруға мүмкіндік бар. Яғни бір кәсіпорынның пайда болуының әсері оның өз өндіріс көлемінен әлдеқайда кең болуы мүмкін.
Сондықтан өңірдегі жаңа өнеркәсіптік саясаттың келесі кезеңі – өндірістік парктердің ішіндегі кәсіпорындарды бір-бірімен байланыстыру. Бір жерде шығарылған өнім екінші кәсіпорынға шикізат немесе жартылай фабрикат ретінде пайдаланылса, бұл импортқа тәуелділікті азайтады. Ал өндірістің қажетті бөлшегі Қазақстанның өз ішінде шығарылса, өнімнің оқшаулау үлесі жоғарылайды.
Оқшаулау мәселесі қазіргі жағдайда ерекше маңызға ие. Кәсіпорынның Қазақстанда орналасуы оның автоматты түрде жергілікті өндіріс болғанын білдірмейді. Егер негізгі жабдық, бөлшек, шикізат пен компоненттердің басым бөлігі сырттан келсе, онда оның ішкі экономикаға әсері шектеулі болады. Сондықтан Түркістандағы өндірістік парктердің тиімділігін бағалағанда жергілікті қамту көлемін де негізгі көрсеткіштердің біріне айналдыру қажет.
Бұл ретте шағын өндірістердің тағы бір артықшылығы бар: олар нарықтағы өзгеріске ірі кәсіпорындарға қарағанда жылдам бейімделеді. Қандай да бір өнімге сұраныс артса, шағын кәсіпорын өндіріс көлемін тез өзгерте алады. Ал бірнеше кәсіпорын бір өндірістік алаңда шоғырланса, олардың арасында кооперациялық байланыс орнату да оңайырақ.
Түркістан облысының өнеркәсіптік көрсеткіштері өңдеу секторындағы осындай жобаларға сұраныстың бар екенін көрсетіп отыр. 2026 жылдың қаңтар-шілдесінде өңірдегі өнеркәсіп өндірісінің көлемі 1 трлн 26,7 млрд теңгеге жетіп, бір жылда 30,4 пайызға өсті. Ең маңыздысы – осы кезеңде өңдеу өнеркәсібіндегі өндіріс көлемі 46,2 пайызға артқан.
Бұл көрсеткіш өңірдегі өнеркәсіптік өсімнің біртіндеп шикізаттық емес секторларға қарай ауысып келе жатқанын көрсетеді. Бірақ өңдеу өнеркәсібінің қарқынын ұзақ уақыт сақтау үшін өндірістердің технологиялық деңгейін көтеру қажет. Қарапайым өнім шығарудан жоғары қосылған құны бар өнімге өту, өндірістік процестерді автоматтандыру, энергия тиімділігін арттыру және цифрлық технологияларды енгізу – келесі кезеңнің міндеттері.
Осы жерде индустриялық-инновациялық даму мәселесі де алдыңғы орынға шығады. Инновацияны тек ғылыми зертхана немесе күрделі технология ретінде түсіну дұрыс емес. Өндірістегі автоматтандырылған желі, энергияны үнемдейтін жабдық, өнім сапасын цифрлық бақылау, қалдықты қайта пайдалану, жаңа материал қолдану да инновациялық өндірістің элементтері. Сондықтан шағын өндірістік парктердің келесі сапалық кезеңі осындай технологиялардың кеңінен енгізілуімен байланысты болуы керек.
Өңірдегі өндірістің құрылымы да біртіндеп өзгеріп келеді. Бұған дейін шағын өндіріс көбіне құрылыс материалдары, жиһаз немесе қарапайым тұтыну тауарларымен шектелсе, ендігі міндет – технологиялық құрамдас бөлігі жоғары өнімдердің үлесін арттыру. Ақылды есептеу құралдары, күн энергетикасына қажетті бөлшектер, химия өнімдері сияқты бағыттардың қосылуы осы өзгерістің басталғанын көрсетеді.
Өнеркәсіптің тұрақты дамуы үшін өнім өндірудің өзі жеткіліксіз. Оны өткізу нарығы болуы керек. Осы себепті өндірістік парктердегі кәсіпкерлермен кездесулерде өнімді өткізу мәселесінің арнайы қаралуы маңызды. Мемлекеттік қолдау тек жеңілдетілген несие немесе инфрақұрылым берумен шектелмеуі тиіс. Жергілікті өндірушінің өнімін ірі компаниялардың сатып алу жүйесіне енгізу, мемлекеттік және квазимемлекеттік ұйымдардың тапсырысына қатыстыру, өңірішілік кооперацияны дамыту – өндірісті тұрақтандырудың тиімді жолдары.
Тағы бір мәселе – қаржыландыру. Өндіріс ашатын кәсіпкерге бастапқы инвестициядан кейін айналым қаражаты қажет. Жабдық алғанымен, шикізат сатып алуға немесе дайын өнімді өткізуге қаражаты жетпесе, кәсіпорын толық қуатына шыға алмайды. Сондықтан өндірістік парктердегі жобаларды сүйемелдеу «ғимарат салынды – жоба аяқталды» деген қағидамен емес, кәсіпорын тұрақты өндірістік циклге шыққанға дейін жүргізілуі қажет.
Бұдан бөлек, шағын өндірістерді ірі кәсіпорындардың жеткізу тізбегіне қосу мәселесі де маңызды. Бұл жерде облыста жүзеге асырылып жатқан индустриялық саясаттың мәні ашылады. Мемлекет ірі өндіріс орындарына ғана жағдай жасап қоймай, олардың айналасында жергілікті жеткізушілер желісін қалыптастырса, жаңа өнеркәсіптік экожүйе пайда болады.
Түркістан үшін мұндай модельдің тағы бір тиімділігі – өндірісті аудан орталықтарында дамыту мүмкіндігі. Барлық кәсіпкердің Түркістан қаласына немесе ірі индустриялық аймақтарға шоғырлануы міндетті емес. Қазығұртта бір бағыт, Сарыағашта басқа, Шардарада үшінші өндірістік мамандану қалыптасуы мүмкін. Бұл жергілікті шикізатқа, еңбек ресурсына және нарыққа жақын орналасқан өндірістерді дамытуға жол ашады.
Өңірде өндірістік парктерді аралау кезінде жаңа жобаларды тарту, өнім өткізу және қаржылай қолдау мәселелеріне басымдық берілуі де сондықтан. Бұл мәселелер шешілмейінше, өндірістік парк жай ғана дайын ғимараттар жиынтығына айналып қалуы мүмкін. Ал оның негізгі мақсаты – кәсіпкер үшін өндірісті бастауға және кеңейтуге нақты жағдай жасау.
Түркістан облысы қазір өнеркәсіптік өсімнің жаңа кезеңіне кірді деуге негіз бар. 2026 жылдың алғашқы бес айында өңдеу өнеркәсібінде 346,8 млрд теңгенің өнімі өндіріліп, бұл көрсеткіштің өсімі 49,7 пайызды құраған. Сол кезеңде негізгі капиталға 614,2 млрд теңге инвестиция тартылған.
Ендігі міндет – осы қарқынды тек статистикалық көрсеткіш ретінде қалдырмай, өңірдің тұрақты өндірістік базасына айналдыру. Мұның бір жолы – шағын өндірістік парктерді толық қуатында жұмыс істейтін өндіріс алаңдарына айналдыру.
Бүгінде 29 парк пен 269 жобаның қалыптасуы – белгілі бір өндірістік база жасалғанын көрсетеді. Бірақ негізгі нәтиже 114 жобаның іске қосылуымен ғана өлшенбеуі керек. Алдағы уақытта іске қосылған кәсіпорындардың өндірістік қуатын арттыру, қалған жобаларды тезірек нақты өндіріске шығару, жергілікті қамту үлесін көбейту және өнімнің қосылған құнын арттыру маңызды.
Егер бұл міндеттер жүйелі шешілсе, шағын өндірістік парктер Түркістандағы кәсіпкерлікті қолдау құралы ғана емес, жаңа өнеркәсіптік саясаттың нақты инфрақұрылымына айналады. Ал мыңдаған шағын өндірістің бір-бірімен байланысып, ірі кәсіпорындармен кооперация құруы Қазақстанның берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыруға өңірдің қосқан нақты үлесі болмақ.
Сондықтан бүгінгі мәселе – Түркістанда қанша өндірістік парк бар дегеннен гөрі, сол парктердің қаншасы тұрақты өнім шығарып отыр, қанша кәсіпорын жергілікті шикізат пен компоненттерді пайдаланады, қаншасы ірі өндірістердің жеткізу тізбегіне кірді және қанша жаңа технология енгізілді деген сұрақтарға келіп тіреледі. Өнеркәсіптік саясаттың нәтижесі де осы өлшемдермен бағалануы тиіс.
Өңірде бұл бағыттағы жұмыстар жалғаса береді. Қазығұрт, Сарыағаш, Келес, Шардара аудандары мен Арыс қаласындағы өндірістік парктердің жұмысын зерделеу де нақты осы мақсатқа – өндірісті қағаз жүзіндегі жобадан тұрақты жұмыс істейтін кәсіпорынға айналдыруға бағытталған. Түркістанның жаңа индустриялық келбеті де осындай нақты өндірістер арқылы қалыптасады.