Түркістан облысында ауыл шаруашылығы мен химия өнеркәсібін байланыстыратын жаңа өндірістің құрылысы басталды. Сауран ауданындағы арнайы экономикалық аймақта «Тұран химиялық компаниясы» ЖШС синтетикалық аммиак пен карбамид өндіретін зауыттың іргетасын қалады. Құны 200 миллион АҚШ долларын құрайтын жоба өңірдегі өндіріс құрылымын кеңейтіп қана қоймай, ауыл шаруашылығына қажетті минералдық тыңайтқыштарды ел ішінде шығаруға бағытталған.
Кәсіпорынның өндірістік қуаты жылына 250 мың тонна синтетикалық аммиак және 300 мың тоннаға жуық карбамид өндіруге есептелген. Зауыт толық қуатына шыққан кезде 300 жаңа жұмыс орны ашылады.
Кәсіпорын құрылысының басталуына Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров, жобаның инвесторы Чжан Цихай, компания өкілдері мен сала мамандары қатысты.
Жобаның ерекшелігі – өндірілетін өнімнің өңірдің ауыл шаруашылығы үшін тікелей қажет болуында. Карбамид құрамында азот мөлшері жоғары минералдық тыңайтқыш ретінде егін шаруашылығында пайдаланылады. Сондықтан оның өндірісін жергілікті жерде ұйымдастыру ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасындағы байланысты күшейтеді.
Түркістан облысында егістік көлемі ауқымды. Биыл ауыл шаруашылығы дақылдары 920,1 мың гектарға орналастырылды. Мұндай өндірістік көлемге минералдық тыңайтқыштар тұрақты қажет. Осыған байланысты агрохимия кәсіпорнының пайда болуы ауыл шаруашылығы өндірісінің материалдық базасын кеңейтуге мүмкіндік береді.
Жобаның басталуы 25 қыркүйекте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қатысуымен өткен Қазақстан-Қытай инвестициялық форумы аясында жасалған келісіммен байланысты. Сол жиында жобаны іске асыру жөніндегі келісімге қол қойылып, кейін инвестициялық уағдаластық нақты құрылыс жұмыстарына ұласты.
Жиында облыс әкімі Нұралхан Көшеров жаңа кәсіпорынның өңірдің индустриялық дамуындағы маңызын атап өтті.
– Бүгін біз Түркістан облысының индустриялық дамуы үшін айрықша маңызы бар жаңа өндірістік жобаның негізін қалап, өңірдің өнеркәсіптік әлеуетін жаңа деңгейге көтеруге бағытталған маңызды қадам жасап отырмыз. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев еліміздің экономикалық дамуының маңызды бағыттарының бірі ретінде өңдеу өнеркәсібін күшейтуді, отандық өндірісті дамытуды және импортқа тәуелділікті төмендетуді айқындап келеді. Бүгінгі жоба – осы міндеттердің нақты іске асуының бір көрінісі. Түркістан облысы – ауыл шаруашылығы дамыған, аграрлық әлеуеті жоғары өңір. Сондықтан біз үшін агроөнеркәсіп кешенін дамыту тек ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен шектелмейді. Ең басты міндеттердің бірі – өндіріс пен қайта өңдеудің толық тізбегін қалыптастыру. Бұл бағытта облыста жүйелі жұмыстар атқарылуда. Отырар ауданы мен Түркістан қаласында мақтаны жинаудан бастап, оны терең өңдеуге, жіп пен дайын тоқыма өнімдерін шығаруға дейінгі мақта-тоқыма кластері қалыптасты. Ендігі кезекте агрохимия саласын дамытуға басымдық беріп отырмыз. Импортталатын тауарларға жүргізілген талдау тыңайтқышқа деген ішкі сұраныстың едәуір бөлігі импорт есебінен қамтамасыз етілетінін көрсетті. Сондықтан осы өнімді елімізде өндіру – ауыл шаруашылығы мен экономика үшін маңызды. 25 қыркүйекте Мемлекет басшысының қатысуымен өткен Қазақстан-Қытай инвестициялық форумы аясында осы жобаны іске асыру жөніндегі келісімге қол қойылды. Бұл – Қазақстан мен Қытай арасындағы инвестициялық ынтымақтастықтың нақты нәтижесі. Жобаны жүзеге асырып жатқан инвесторларға алғысымды білдіремін. Іргесі берік кәсіпорынның ел экономикасына берері мол болсын! Ашылатын жаңа өндіріс орны өңіріміздің дамуына, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және ауыл шаруашылығының өркендеуіне қызмет етсін! – деді Нұралхан Көшеров.
Әкімнің сөзіндегі өндіріс пен қайта өңдеудің толық тізбегін қалыптастыру мәселесі агрохимия жобасының экономикалық мазмұнын түсіндіреді. Ауыл шаруашылығы дамыған өңірде тек өнім өндіру жеткіліксіз. Тұқымнан бастап тыңайтқышқа, техникаға, суару жүйесіне, сақтау қоймасына, өңдеуге және өткізуге дейінгі өндірістік тізбектің әр буыны болуы қажет.
Тыңайтқыш өндірісі осы тізбектің өндірістік қамтамасыз ету бөлігін толықтырады. Бұған дейін шаруашылық минералдық тыңайтқышты сыртқы жеткізушілерден алса, отандық өндіріс іске қосылғаннан кейін ішкі нарықтағы ұсыныс көбейеді. Оның нақты әсері зауыт өнім бере бастағаннан кейінгі бағасына, көлеміне және жеткізу тұрақтылығына байланысты болады.
Жобаның тағы бір ерекшелігі – химия өнеркәсібінің өңірдегі өндірістік құрылымға енуі. Түркістанның өнеркәсібінде тау-кен өндірісі, тамақ өнеркәсібі, құрылыс материалдары, тоқыма және басқа бағыттар бар. Агрохимия өндірісінің қосылуы осы құрылымды кеңейтеді.
2026 жылдың алғашқы алты айында өңдеу өнеркәсібінде 423,1 млрд теңгенің өнімі өндіріліп, өсім 50,8 пайызды құраған. Өңдеу секторының өсуі жаңа өндірістердің экономикалық құрылымдағы орнын арттырып отыр. Сондықтан агрохимия жобасының іске асуы осы бағыттағы өндірістердің қатарын толықтырады.
Бұл жерде импортты алмастыру мәселесі де бар. Ауыл шаруашылығы өнімінің өзіндік құнына тыңайтқыштың бағасы, оны жеткізу шығыны және қолдану мерзімі әсер етеді. Тыңайтқыш елдің өзінде өндірілген жағдайда тасымал тізбегінің бір бөлігі қысқарады. Бірақ өндіріс тиімділігі өнімнің өзіндік құны мен сапасына тікелей байланысты болғандықтан, кәсіпорын үшін технологиялық тәртіп пен тұрақты өндіріс көлемі шешуші мәнге ие.
Агрохимия өндірісі тек карбамидпен шектелмейді. Синтетикалық аммиак химия өнеркәсібінде базалық өнімдердің бірі болып саналады. Сондықтан зауыттың пайда болуы өңірде химиялық өндірістің технологиялық базасын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Болашақта мұндай база басқа химиялық өнімдер өндірісін дамытуға қажетті инженерлік және кадрлық тәжірибені жинақтауы мүмкін.
Жобаның Сауран ауданындағы арнайы экономикалық аймақта орналасуы да өндірістің дамуына қажетті жағдайды пайдалануға мүмкіндік береді. Арнайы экономикалық аймақта инженерлік инфрақұрылым мен инвестициялық жобаларды орналастыруға арналған жағдайлар қалыптасқан. Ірі өндірістің мұндай алаңға орналасуы құрылыс пен кейінгі пайдалану кезеңінде бірқатар қызмет түрлеріне сұраныс туғызады.
Зауыттың құрылыс кезеңінің өзінде құрылыс материалдары, техника, көлік, инженерлік қызмет, монтаж және басқа да жұмыстарға қажеттілік қалыптасады. Кәсіпорын іске қосылғаннан кейін өндірістік қызметке, жөндеуге, логистикаға, зертханалық бақылауға және техникалық қызмет көрсетуге мамандар қажет болады.
Сондықтан 300 жұмыс орнының әлеуметтік әсерін тек осы санмен шектеуге болмайды. Кәсіпорынның айналасында пайда болатын қызметтер қосымша жұмыспен қамтуға негіз болуы мүмкін. Оның нақты көлемі зауыттың өндірістік қуатына шыққаннан кейін қалыптасады.
Жаңа кәсіпорынның ауыл шаруашылығына жақындығы өңірдің тағы бір артықшылығын көрсетеді. Өндірілген карбамидтің негізгі тұтынушысы ретінде Түркістанның егін шаруашылықтары қарастырылады. Бұл ретте өнімді тұтынушыға жеткізу қашықтығы, сақтау және тасымалдау жүйесі де маңызды.
Түркістанда мақта, жүгері, майлы дақылдар, көкөніс, бақша және басқа дақылдар өсіріледі. Әр дақылдың қоректік заттарға қажеттілігі әртүрлі болғанымен, минералдық тыңайтқыштардың ауыл шаруашылығындағы орны жоғары. Сондықтан агрохимия кәсіпорнының іске қосылуы ауыл шаруашылығы өндірісінің материалдық базасын кеңейтеді.
Өңірде мақта-тоқыма кластерінің қалыптасуы да агрохимия жобасымен жанама түрде байланысады. Бір жағынан мақта өндірісі тыңайтқыш пен суға тәуелді болса, екінші жағынан жиналған мақтаны терең өңдеу арқылы дайын тоқыма өнімін шығаруға мүмкіндік бар. Осы тізбек кеңейген сайын ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасындағы байланыс күшейеді.
Жаңа өнеркәсіптік саясаттың бір міндеті де осы өндірістік байланыстарды көбейту. Шикізат өндіретін өңірде сол шикізатқа қажетті өндірістік ресурстарды да шығару экономиканың тұрақтылығын арттырады. Ауыл шаруашылығы мен химия өнеркәсібінің қатар дамуы осындай байланысқа мысал бола алады.
Еліміздің берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыру мәселесі де ішкі өндірістің ауқымына байланысты. Сыртқы нарықтағы баға, тасымал немесе жеткізу жағдайы өзгерген кезде ішкі өндірістің болуы стратегиялық тауарлардың қолжетімділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Тыңайтқыш ауыл шаруашылығы үшін қажетті өнім болғандықтан, оның отандық өндірісін дамыту осы тұрғыдан қарастырылады.
Бірақ зауыт салудың өзі мәселені толық шешпейді. Кәсіпорын белгіленген қуатқа шығуы, өнімнің сапасы тұрақты болуы және шаруалар үшін экономикалық тұрғыдан қолжетімді ұсыныс қалыптасуы керек. Сондықтан құрылыс аяқталғаннан кейінгі өндірістік кезең жобаның негізгі нәтижесін көрсететін уақыт болмақ.
Инвестициялық жобалардың өңірге беретін әсері де осыдан көрінеді. Бір кәсіпорынның іске қосылуы бюджетке түсетін салық, жұмыс орындары, жергілікті сатып алулар, өндірістік қызметтер және қосалқы кәсіпкерлік арқылы бірнеше бағытқа әсер етеді. Бұл әсер жобаның нақты қуатына шыққан сайын айқындала түседі.
Саурандағы агрохимия зауытының құрылысы Түркістанның өндірістік құрылымына жаңа саланың қосылып жатқанын көрсетеді. Өңірдің ауыл шаруашылығы әлеуеті химия өнеркәсібімен байланысып, тыңайтқыш өндіру арқылы өндірістік тізбек толықтырылады.
Жобаның құны – 200 миллион доллар. Жоспарланған қуаты – жылына 250 мың тонна синтетикалық аммиак және 300 мың тоннаға жуық карбамид. Жаңа жұмыс орындарының саны – 300. Бұл көрсеткіштер жобаның ауқымын көрсетеді. Ендігі мәселе – құрылыс жұмыстарын белгіленген мерзімде аяқтап, өндірісті технологиялық талаптарға сай іске қосу.
Түркістанда өңдеу өнеркәсібінің көлемі өсіп отырған кезеңде мұндай жобалардың іске асуы өңір экономикасының құрылымын күрделендіреді. Ауыл шаруашылығы өнімін өндірумен қатар, оған қажетті тыңайтқышты шығару, мақтаны өңдеу, дайын тоқыма өнімін өндіру секілді өзара байланысты бағыттардың көбеюі қосылған құнның өңір ішінде қалыптасуына жағдай жасайды.
Сондықтан Сауран ауданында бой көтеріп жатқан зауытты бір ғана химиялық кәсіпорын ретінде емес, аграрлық және өнеркәсіптік өндірістің арасындағы жаңа буын ретінде қарауға болады. Оның нақты нәтижесі өндіріс іске қосылып, өнім нарыққа шыққан кезде анықталады.