Түркістан облысында жаңа өндіріс орындарын салу жұмыстары жалғасып жатыр. Өңірдің өнеркәсіптік картасында соңғы жылдары пайда болған индустриялық және арнайы экономикалық аймақтар жаңа жобаларды орналастыратын негізгі алаңдардың біріне айналды. Мұнда іске асырылып жатқан жобалардың бағыты да әртүрлі: мақтадан мата өндіру, қаптама материалдарын шығару, құрылысқа қажетті өнімдер жасау, ауыл шаруашылығы техникасын құрастыру, биологиялық ыдырайтын ыдыстар өндіру және энергетикалық жабдықтар шығару.
Олардың ортақ ерекшелігі – шикізатты дайын өнімге дейін жеткізуге, өндірістік операциялардың бір бөлігін Қазақстанда орындауға және жергілікті қамтуды арттыруға бағытталуы.
Осы бағытта Түркістан облысының әкімі тарапынан инвестициялық жобалардың іске асуына тұрақты бақылау қойылған. Облыс әкімінің орынбасары Қанат Қайыпбек «Turan» арнайы экономикалық аймағында болып, құрылысы жүріп жатқан кәсіпорындардың қазіргі жағдайымен танысты. Әсіресе биыл өндірісін бастауға тиіс жобалардың құрылыс кестесі, инженерлік инфрақұрылымға қосылуы және технологиялық жабдықтарды орналастыру мәселелері қаралды.
– Инвестициялық жобалардың әрқайсысы облыс экономикасы үшін маңызды. Сондықтан құрылыс жұмыстарын белгіленген кестеге сәйкес жүргізіп, инженерлік инфрақұрылымға қосылу және қажетті жабдықтарды орнату жұмыстарын жеделдету қажет, – деді Қанат Қайыпбек.
«Turan» арнайы экономикалық аймағындағы жобалардың бірқатары өңірдің бұрыннан қалыптасқан ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеуге бағытталған. Соның бірі – «Hygeia Textile Kazakhstan» ЖШС жүзеге асырып жатқан мақта иіру және джинсы маталарын өндіретін зауыт. 20 гектар аумақта салынып жатқан кәсіпорын толық қуатына шыққанда тоқыма өндірісінің көлемін арттыруға мүмкіндік береді.
Жобаның өндірістік мәні мақта өсіруден кейінгі бірнеше процесті бір тізбекке біріктіруінде. Түркістанда өсірілген мақта өңірдің өзінде өңделіп, одан жіп пен мата өндіруге мүмкіндік туады. Бұл шикізатты бастапқы күйінде сыртқа шығару үлесін азайтып, дайын өнімнің қосылған құнын жергілікті жерде қалыптастыруға жағдай жасайды.
Кәсіпорын аумағында екі қабатты жатақхана құрылысы аяқталған. Өндірістік цехтарда темір бағаналар орнатылып, шатыр жабындысы төселіп, ішкі қабырғалар қалануда. Инженерлік желілерге қосу жұмыстары да қатар жүргізіліп жатыр. Кәсіпорынның өндірістік қуаты іске қосылған кезде оған қажетті мамандардың бір бөлігі өңірден тартылуы мүмкін. Бұл өз кезегінде тоқыма саласында жаңа еңбек дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді.
Арнайы экономикалық аймақта «Eurasian Packing Materials» ЖШС-ның скотчтың жартылай фабрикатын өндіретін зауыты да салынып жатыр. Кәсіпорын орналасатын аумақтың көлемі – 1,97 гектар. Мұнда темірбетон жұмыстары аяқталып, өндірістік цехтардың темір бағаналары орнатылуда. Жоба іске қосылған кезде 50 жаңа жұмыс орны ашылады.
Қаптама материалдары өндірісінің дамуы өңірдегі басқа кәсіпорындар үшін де маңызды. Өйткені азық-түлік, ауыл шаруашылығы, құрылыс және сауда салаларындағы өнімдердің барлығына дерлік қаптама қажет. Қаптаманы жергілікті жерде өндіру тасымал шығынын азайтып, отандық кәсіпорындардың өзара байланысын күшейтеді.
Арнайы экономикалық аймақта сэндвич-панельдер мен полиэтилен пленкаларын шығаратын кәсіпорын да бой көтеруде. Бұл өнімдер құрылыс және өндірістік нысандарда кеңінен қолданылады. Оларды өңірде өндіру құрылыс материалдары нарығындағы жергілікті ұсынысты көбейтіп, жаңа құрылыс жобаларының қажеттілігін ішкі өндіріс арқылы өтеуге мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығы техникасы мен оның жиынтықтауыштарын өндіретін және құрастыратын жоба да осы қатарда. Түркістанның ауыл шаруашылығы көлемін ескерсек, техникаға сұраныс тұрақты. Сондықтан техниканы құрастырумен бірге оның жекелеген бөлшектері мен жиынтықтауыштарын жергілікті кәсіпорындарда өндіру өндірістік кооперацияның қалыптасуына ықпал етуі мүмкін.
Бір рет қолданылатын биологиялық ыдырайтын ыдыстар мен қаптамалар шығаратын жоба да жаңа өндірістік бағыттардың бірі. Оның ерекшелігі – дәстүрлі қаптама өнімдеріне балама ұсынуға бағытталуында. Мұндай өндірістердің дамуы тұтыну нарығының өзгеруіне байланысты жаңа өнім түрлерін игеруге мүмкіндік береді.
Дизель-генераторлық қондырғылар шығаратын кәсіпорынның да бағыты бөлек. Энергиямен қамтамасыз ету мәселесі өндіріс, құрылыс, ауыл шаруашылығы және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары үшін маңызды болғандықтан, электр энергиясын резервтік қамтамасыз ететін жабдықтарға ішкі нарықта тұрақты сұраныс бар.
Осы жобалардың бір өндірістік алаңда шоғырлануы «Turan» арнайы экономикалық аймағының өндірістік кооперацияға арналған мүмкіндігін көрсетеді. Бір кәсіпорынның өнімі екінші кәсіпорынға қажетті шикізат немесе материал болуы мүмкін. Мысалы, қаптама шығаратын өндірістердің өнімін тамақ немесе ауыл шаруашылығы кәсіпорындары пайдаланса, машина жасау жобаларының бөлшектері басқа өндірістердің қажеттілігін өтеуі ықтимал.
Өнеркәсіптің мұндай құрылымы үшін жергілікті қамту мәселесі маңызды. Кәсіпорындар қажетті тауардың бәрін сырттан сатып ала бермей, мүмкіндігінше ішкі нарықтан алатын болса, бір инвестициялық жоба бірнеше кәсіпкерлік субъектісіне тапсырыс қалыптастырады. Бұл өндірістің мультипликативтік әсерін күшейтеді.
Жаңа өнеркәсіптік саясаттың мәні де осындай өндірістік байланыстарды қалыптастырумен байланысты. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың саны артқан сайын олардың бір-бірімен байланысы да тереңдеуі керек. Шикізат, бөлшек, қаптама, жөндеу, логистика, сервистік қызмет секілді бағыттарда жергілікті компаниялар көбейген жағдайда өндіріс тізбегінің ел ішінде қалатын бөлігі артады.
Бұл еліміздің берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыру міндетімен де байланысты. Ішкі нарықтағы негізгі тауарлар мен өндірістік материалдардың бір бөлігін өзімізде шығару сыртқы жеткізілімге тәуелділікті азайтады. Әсіресе энергетика, құрылыс, ауыл шаруашылығы, қаптама және азық-түлік сияқты күнделікті сұранысы бар салаларда жергілікті өндірістің болуы экономикалық тұрақтылық үшін маңызды.
«Turan» арнайы экономикалық аймағында салынып жатқан жобалардың тағы бір ерекшелігі – олардың әртүрлі саланы қамтуы. Бір жерде тоқыма өндірісі дамыса, екінші жерде құрылыс материалы, үшіншісінде ауыл шаруашылығы техникасы немесе энергетикалық жабдық өндіріледі. Бұл Түркістанның өнеркәсіп құрылымын бір ғана салаға тәуелді етпеуге мүмкіндік береді.
Қанат Қайыпбек арнайы экономикалық аймақтағы нысандарды аралағаннан кейін Түркістан қаласындағы Өндірістік парк аумағында да болды. Мұнда орналастырылып жатқан инвестициялық жобалардың жай-күйімен танысып, жауапты тұлғаларға өндірістік нысандардың құрылысын сапалы әрі белгіленген мерзімде аяқтау, инженерлік инфрақұрылымға қосу жұмыстарын жеделдету және жобаларды уақытылы іске қосу жөнінде тапсырмалар берді.
Өндірістік парк пен арнайы экономикалық аймақтардың қатар дамуы кәсіпкерлерге әртүрлі форматта өндіріс ашуға мүмкіндік береді. Ірі жобалар үшін арнайы экономикалық аймақтың режимі қажет болса, шағын және орта кәсіпорындарға өндірістік парк инфрақұрылымы қолайлы болуы мүмкін. Мұндай алаңдардың болуы жаңа кәсіпкерлік бастамаларды орналастыру мәселесін жеңілдетеді.
Өңірде қалыптасып келе жатқан өндірістік база ауыл шаруашылығымен де тығыз байланысты. Мақтадан мата өндіру, ауыл шаруашылығы техникасын құрастыру, қаптама жасау сияқты жобалар аграрлық сектордың қажеттілігімен тікелей ұштасады. Яғни ауыл шаруашылығы өнімін өндіретін шаруашылықтар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар арасында байланыс қалыптасады.
Мұндай байланыс Түркістанның экономикалық құрылымы үшін маңызды. Өңірдің аграрлық әлеуеті жоғары болғандықтан, ауыл шаруашылығы өнімін тек шикізат күйінде өткізу өндірістің толық мүмкіндігін пайдалануға мүмкіндік бермейді. Оны өңдейтін кәсіпорындардың көбеюі ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің арасындағы алшақтықты қысқартады.
Жаңа өндірістердің тағы бір нәтижесі – жұмыс орындарының пайда болуы. Бірақ өндірістік жобалардың әлеуметтік әсерін тек жұмыс орнының санымен бағалау жеткіліксіз. Жаңа кәсіпорын мамандардың жаңа дағдыларды меңгеруіне, техникалық және инженерлік кадрлардың қалыптасуына, қызмет көрсету секторындағы жұмыс орындарының көбеюіне ықпал етеді.
Осы себепті арнайы экономикалық аймақтағы құрылыс қарқынына ғана емес, кәсіпорындардың іске қосылғаннан кейінгі тұрақты жұмысына да мән беріледі. Өндірістік нысанның ғимараты салынып, жабдық орнатылғаннан кейін оның тұрақты тапсырысы, шикізаты, кадрлық құрамы және өткізу нарығы болуы қажет.
Түркістанда іске асырылып жатқан жобалардың экономикалық нәтижесі де осы кезеңнен кейін анық көрінеді. Өнім шығарыла бастағанда оның көлемі, жергілікті қамту үлесі, еңбек өнімділігі, салық түсімі және экспорттық әлеуеті бағаланады.
Сондықтан бүгінгі құрылыс жұмыстары – өндірістік жобалардың алғашқы кезеңі ғана. Кәсіпорындардың уақытында іске қосылуы, технологиялық жабдықтардың толық орнатылуы және жоспарланған қуатқа шығуы өңірдің индустриялық саясатының нәтижесін айқындайды.
Түркістанда жаңа зауыттардың қатар бой көтеруі өңірдің экономикасында өнеркәсіптің орны өзгеріп келе жатқанын көрсетеді. Бұрын ауыл шаруашылығы шикізаты ретінде танылған мақта енді мата өндірісіне негіз бола алады. Қаптама материалдары, құрылыс өнімдері, ауыл шаруашылығы техникасы және энергетикалық жабдықтар бойынша жаңа өндірістердің пайда болуы ішкі нарықтағы сұраныстың бір бөлігін жергілікті кәсіпорындар арқылы өтеуге мүмкіндік береді.
Ендігі мәселе – осы өндірістерді бір-бірімен байланыстыру. Өндіріс көлемі өскен сайын кәсіпорындар арасындағы тапсырыс пен кооперация да артуы тиіс. Сонда арнайы экономикалық аймақтар жекелеген зауыттар орналасқан аумақ қана емес, өзара байланысқан өндірістік ортаға айналады.