Түркістан облысының биылғы жеті айдағы әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштеріне қарасақ, өңір экономикасында жай ғана сандық өсім емес, бірқатар салаларда құрылымдық өзгерістер жүріп жатқанын байқауға болады. 2026 жылдың қаңтар-шілде айларында қысқа мерзімді экономикалық өсім 124,1 пайызды құрап, Түркістан облысы бұл көрсеткіш бойынша республикада бірінші орынға шықты. Әрине, мұндай нәтиже өңір үшін маңызды. Бірақ кез келген жоғары көрсеткіштің мәнін оның қай салалардың есебінен қалыптасқаны және осы қарқынның қаншалықты тұрақты екені арқылы бағалаған жөн.
Биылғы жеті айдың қорытындысы Түркістан экономикасының бірнеше негізгі бағытта қатар өсіп келе жатқанын көрсетеді. Өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, инвестиция, құрылыс және саудадағы көрсеткіштердің бір мезгілде жоғарылауы өңір экономикасының белсенді кезеңге өткенін аңғартады. Бұл жерде әсіресе өнеркәсіп өндірісінің көлемі мен негізгі капиталға салынған инвестицияның қарқыны назар аударады. Себебі ұзақ мерзімді экономикалық өсім, ең алдымен, өндірістік қуаттың ұлғаюына, жаңа кәсіпорындардың іске қосылуына және инвестицияның нақты секторға бағытталуына байланысты.
Өнеркәсіпте өндірілген өнім көлемінің 1 трлн теңгеден асуы – осы кезеңдегі негізгі нәтижелердің бірі. Өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда өндіріс көлемі 130,4 пайызға өскен. Оның ішінде өңдеу өнеркәсібінің көрсеткіші тіпті жоғары. Жеті айда бұл салада 502,1 млрд теңгенің өнімі өндіріліп, өсім 146,2 пайызды құрады. Яғни өнеркәсіптің жалпы көлеміндегі өңдеу секторының үлесі артып келеді. Бұл Түркістан үшін маңызды тенденция.
Өйткені өңір экономикасы ұзақ уақыт бойы ауыл шаруашылығы мен шикізаттық секторға көбірек сүйеніп келді. Ал өңдеу өнеркәсібінің қарқыны жоғарыласа, өндірілген өнімнің қосылған құны да артады. Бір сөзбен айтқанда, облыстың экономикалық әлеуеті тек шикізат өндірумен шектелмей, оны өңдеу арқылы табыс қалыптастыруға қарай бет бұрады. Мұндай өзгеріс жаңа жұмыс орындарының ашылуына, салық базасының кеңеюіне және жергілікті өндірістің ішкі нарықтағы үлесінің ұлғаюына ықпал етуі мүмкін.
Тау-кен өнеркәсібінде де өндіріс көлемі 444 млрд теңгеге жетіп, өсім 119,1 пайыз болды. Бұл сала өңірдің өнеркәсіптік көрсеткіштеріне елеулі үлес қосып отыр. Дегенмен осы екі бағыттың арақатынасына назар аударған жөн. Тау-кен өндірісі экономиканың бүгінгі көрсеткішін арттырса, өңдеу өнеркәсібі оның ертеңгі тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды факторлардың бірі саналады. Сондықтан алдағы кезеңде өңдеу өнеркәсібіндегі өсімнің сақталуы Түркістан үшін аса маңызды міндет болмақ.
Ауыл шаруашылығындағы жағдай да жаман емес. Қаңтар-шілде аралығында ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 457,8 млрд теңгені құрап, өткен жылмен салыстырғанда 111,1 пайызға өсті. Оның ішінде мал шаруашылығында 321,6 млрд теңгенің өнімі өндірілсе, өсімдік шаруашылығындағы өнім көлемі 130 млрд теңгеге жетті. Түркістан үшін бұл саланың маңызы ерекше. Себебі ауыл шаруашылығы – облыстың дәстүрлі экономикалық тіректерінің бірі ғана емес, ауылдағы халықтың жұмысы мен табысына тікелей әсер ететін сектор.
Сонымен бірге ауыл шаруашылығындағы өсімді тек өндірілген өнім көлемімен бағалау жеткіліксіз. Бұл салада су тапшылығы, климаттық тәуекел, өнімнің өзіндік құны, сақтау және өткізу мәселелері сияқты факторлар бар. Сондықтан бүгінгі жоғары көрсеткішті сақтап қалу үшін ауыл шаруашылығы өнімін өндірумен қатар, оны терең өңдеуге, сақтауға және нарыққа тиімді жеткізуге басымдық беру қажет. Егер шаруа тек өнім өндіріп, оны төмен бағамен өткізуге мәжбүр болса, өндіріс көлемінің өсуі автоматты түрде оның табысының өсуіне әкелмейді.
Түркістан экономикасындағы тағы бір маңызды көрсеткіш – инвестиция. Жыл басынан бері негізгі капиталға 1 трлн теңгеден астам инвестиция бағытталып, өсім 137,5 пайызды құраған. Бұл көрсеткіш өңірдегі экономикалық белсенділіктің жоғары екенін көрсетеді. Бірақ инвестиция көлемінің өсуінен бөлек, оның сапасы да маңызды. Яғни қаржы қай салаға салынды, қанша жаңа жұмыс орны ашылады, бюджетке түсетін салық көлемі қандай болады, өндірілген өнімнің қаншасы өңірде қалады деген сұрақтар да қатар қаралуы тиіс.
Инвестиция нақты өндірістік жобаларға бағытталып, жаңа кәсіпорындар іске қосылған жағдайда оның экономикалық әсері бірнеше жыл бойы сезіледі. Бір кәсіпорынның айналасында мердігерлер, тасымалдаушылар, қызмет көрсетушілер, шикізат жеткізушілер мен басқа да шағын және орта бизнес субъектілері қалыптасады. Сондықтан инвестицияны тек қаржы көлемі ретінде емес, экономиканы өзгертетін құрал ретінде бағалау қажет.
Бұл ретте Түркістан облысының алдында тұрған басты міндеттердің бірі – инвестициялық жобаларды қағаз жүзіндегі жоспардан нақты өндіріске жеткізу. Себебі кез келген инвестициялық жоба туралы мәлімдеме экономикалық нәтиже болып саналмайды. Нақты нәтиже кәсіпорын іске қосылып, өнім шығарып, жұмыс орны ашылған кезде ғана көрінеді. Сондықтан өңірдің инвестициялық саясатының тиімділігін алдағы уақытта іске қосылған жобалардың саны мен сапасы арқылы бағалауға болады.
Сауда саласында да өсім бар. Есепті кезеңде сауда көлемі 587,7 млрд теңгені құрап, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 124,7 пайызға артқан. Оның ішінде бөлшек сауда 283,2 млрд теңге, көтерме сауда 298,1 млрд теңге болды. Саудадағы өсім халықтың тұтынушылық белсенділігінің сақталғанын көрсетеді. Алайда бұл көрсеткішке баға өзгерісінің де әсері болуы мүмкін екенін ескерген жөн. Сондықтан нақты экономикалық белсенділікті бағалағанда номиналды өсіммен қатар, тауар айналымының физикалық көлемін де талдау маңызды.
Құрылыс саласында да қарқын жоғары. Жеті айда атқарылған құрылыс жұмыстарының көлемі 361,9 млрд теңгеге жетіп, өсім 125,7 пайызды құрады. Осы кезеңде 553,9 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілген. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 104,8 пайыз. Түркістан облысында халық санының өсуі мен елді мекендердің кеңеюін ескерсек, тұрғын үй құрылысының жоғары қарқыны заңды құбылыс.
Дегенмен тұрғын үй мәселесін тек пайдалануға берілген шаршы метрмен өлшеуге болмайды. Оның қолжетімділігі, инженерлік инфрақұрылыммен қамтамасыз етілуі, мектеп пен балабақша сияқты әлеуметтік нысандардың салынуы да маңызды. Жаңа тұрғын үй шағын ауданы бой көтеріп, бірақ жолы, суы, кәрізі немесе әлеуметтік инфрақұрылымы уақытында шешілмесе, оның экономикалық тиімділігі төмендейді. Сондықтан құрылыс қарқыны инфрақұрылымдық даму қарқынымен қатар жүруі керек.
Көлік және қоймалау қызметтерінің көлемі 183,1 млрд теңгені құрап, 112,7 пайызға өскен. Бұл көрсеткіштің өсуі өңірдегі өндіріс пен сауда көлемінің артуымен тікелей байланысты. Өндірілген өнімді нарыққа жеткізу үшін көлік керек, ал сауда көлемі артқан сайын қоймалау мен логистикаға сұраныс көбейеді. Демек, көлік-логистикалық сектордағы өсім басқа салалардағы экономикалық белсенділіктің жанама көрсеткіші ретінде де қарастырылуы мүмкін.
Байланыс қызметтерінің көлемі 7,6 млрд теңгеге жетіп, өсім 110,2 пайызды құраған. Қазіргі экономикада цифрлық инфрақұрылымның маңызы жыл сайын артып келеді. Сондықтан байланыс саласының дамуы тек осы сектордың өз көрсеткіші емес, кәсіпкерлікке, мемлекеттік қызметтерге, электронды саудаға және жаңа бизнес-модельдердің қалыптасуына әсер ететін фактор.
Жалпы көрсеткіштерді бір жерге жинақтасақ, Түркістан облысында биылғы жылдың алғашқы жеті айында экономиканың негізгі салаларының басым бөлігінде оң динамика қалыптасқан. Қысқа мерзімді экономикалық өсімнің 124,1 пайызға жетіп, республика бойынша бірінші орын алуы да осының нәтижесі. Бірақ бірінші орын – жұмыстың аяқталғанын емес, керісінше, жоғары қарқынды сақтап қалу жауапкершілігінің артқанын білдіреді.
Өңір үшін ендігі мәселе – статистикалық өсімді сапалы экономикалық өсімге айналдыру. Оның негізгі өлшемі халықтың тұрмысынан көрінуі тиіс. Экономика өскен сайын тұрақты жұмыс орындары көбейіп, халықтың табысы артып, шағын және орта бизнестің мүмкіндігі кеңейіп, ауыл мен қала арасындағы әлеуметтік-экономикалық алшақтық қысқаруы қажет.
Бұл жерде Түркістанның алдында бірқатар міндет тұр. Біріншіден, өнеркәсіптегі, әсіресе өңдеу секторындағы өсімді сақтау керек. Екіншіден, инвестициялық жобалардың нақты нәтижесін қамтамасыз ету қажет. Үшіншіден, ауыл шаруашылығында өнім көлемімен бірге еңбек өнімділігі мен қосылған құнды арттыру маңызды. Төртіншіден, құрылыс қарқынын сапалы инфрақұрылыммен ұштастыру қажет. Бесіншіден, сауда мен қызмет көрсету секторындағы белсенділікті жаңа кәсіпкерлік жобаларға айналдыруға жағдай жасалғаны жөн.
Түркістанның экономикалық моделінде тағы бір маңызды мәселе – әртараптандыру. Бір немесе екі саланың жоғары көрсеткіші бүкіл экономиканың тұрақтылығына кепіл бола алмайды. Әртүрлі секторлар бірін-бірі толықтырған жағдайда ғана өңір сыртқы және ішкі экономикалық өзгерістерге төзімді болады. Осы тұрғыдан алғанда өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын қайта өңдеу, логистика, сауда және қызмет көрсету салаларымен байланыстырудың маңызы зор.
Бүгінгі көрсеткіштер Түркістан облысында мұндай мүмкіндік бар екенін көрсетіп отыр. Инвестиция өсіп келеді, өнеркәсіп көлемі 1 трлн теңгеден асты, өңдеу өнеркәсібінің қарқыны жоғары, құрылыс пен саудада да өсім бар. Ендігі мәселе – осы қарқынның уақытша статистикалық көрсеткіш болып қалмай, ұзақ мерзімді экономикалық нәтижеге ұласуы.
Сондықтан Түркістан облысының 2026 жылғы жеті айдағы көрсеткіштерін бағалағанда, «республикада бірінші орын» деген нәтижемен ғана шектелуге болмайды. Бұл – өңір экономикасының әлеуеті жоғары екенін көрсететін маңызды белгі. Бірақ шынайы экономикалық жетістік инвестицияның кәсіпорынға, кәсіпорынның жұмыс орнына, жұмыс орнының тұрақты табысқа, ал тұрақты табыстың халықтың өмір сапасының жақсаруына айналуымен өлшенеді.
Егер осы тізбек толық қалыптасса, бүгінгі 124,1 пайыздық қысқа мерзімді экономикалық өсім ертеңгі тұрақты экономикалық дамудың негізіне айналады. Ал Түркістан үшін ең маңызды көрсеткіш те осы болуға тиіс.