Түркістан облысында халықты тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесі әлі де күн тәртібіндегі маңызды әлеуметтік бағыттардың бірі болып отыр. Өйткені баспанаға сұраныс жыл сайын артып келеді. Халық санының өсуі, жаңа отбасылардың құрылуы және ауылдан қалаға қоныс аудару тұрғын үйге деген қажеттілікті тұрақты түрде қалыптастырады. Сондықтан бұл саладағы жұмыстың нәтижесін тек қанша пәтер салынғанымен емес, нақты қанша отбасының баспаналы болғанымен және тұрғын үй кезегінің қаншалықты азайғанымен бағалау қажет.
Түркістан облысында қазіргі таңда 108 540 азамат тұрғын үйге мұқтаждар есебінде тұр. Бұл – мәселенің ауқымын көрсететін елеулі сан. Соңғы бес жылда 8 939 адам жалдамалы баспанамен қамтамасыз етілген. Алайда тұрғын үйге мұқтаж азаматтардың саны әлі де көп. Демек, алдағы міндет дайын пәтерлерді үлестірумен шектелмей, тұрғын үй құрылысының көлемін арттырумен қатар, оны халықтың төлем қабілетіне сай қолжетімді етуге келіп тіреледі.
Осы мәселелер Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен жиында қаралды. Басқосуда тұрғын үй кезегінің қазіргі жағдайы, дайын пәтерлерді бөлу және жалдау ақысына берілетін субсидия мәселелері талқыланды. Бұл үш бағыттың бір-бірімен тікелей байланысты екені анық. Кезекте тұрған азаматтарды нақтылау, дайын үйлерді заң талаптарына сай бөлу және табысы төмен отбасыларға жалдау ақысының бір бөлігін өтеу – баспана мәселесін шешудің қазіргі тетіктері.
Биылғы тұрғын үй саясатының ерекшелігі – тұрғын үй беру процесінің «Отбасы банкке» берілуі. 2025 жылғы 25 мамырдан бастап тұрғын үй беру мәселесі толықтай банк жүйесіне өткен. Осы өзгеріске байланысты бұрын әкімдік кезегінде тұрған азаматтарды түгендеу жұмыстары жүргізіліп жатыр. Бұған дейін кезекте тұрған 69 119 адамның 56 697-сі, яғни 82 пайызының деректері түгендеуден өткен. Қалған 12 422 азамат бойынша жұмыстар жалғасуда.
Түгендеу жұмысының өзі формалды рәсім ретінде қаралмауы керек. Себебі тұрғын үй кезегі жылдар бойы жинақталған тізімнен тұрады. Оның ішінде тұрғын үй жағдайы өзгерген, басқа жерге көшкен немесе белгілі бір себептермен талаптарға сәйкес келмейтін азаматтар болуы мүмкін. Сондықтан кезекті нақтылау – баспанаға шын мұқтаж адамдарды анықтауға мүмкіндік беретін маңызды кезең.
Бұл жерде басты қағида әділдік болуы тиіс. Тұрғын үйге шын мұқтаж отбасы өзінің кезегі келген кезде баспанадан қағылмауы керек, ал талаптарға сәйкес келмейтін адам жүйеде негізсіз ұзақ тұрып қалмауға тиіс. Сондықтан кезекті цифрландыру мен түгендеудің негізгі мақсаты – тізімді қысқарту емес, оның барынша нақты әрі ашық болуын қамтамасыз ету.
Қазір облыста дайын тұрған 1009 пәтердің 843-і бойынша жалдау шарттары әзірленіп, тұрғындарға үлестіру жұмыстары жүргізілуде. Бұл жерде де мәселе пәтер санымен ғана өлшенбейді. Әрбір дайын баспана нақты мұқтаж азаматқа уақтылы жеткен жағдайда ғана оның әлеуметтік тиімділігі артады. Сондықтан дайын тұрған үйлердің бос тұрып қалуына жол бермеу, құжаттарды рәсімдеуді созбалау және үлестіру кезінде түсініксіздікке жол бермеу маңызды.
Тұрғын үй саласындағы тағы бір өзекті бағыт – жалдау ақысын субсидиялау. Бұл тетік баспана кезегін ұзақ күтетін, бірақ бірден үй сатып алуға қаржылық мүмкіндігі жетпейтін отбасылар үшін аралық шешім бола алады. Бүгінде Түркістан облысында 2 542 отбасы жалдау ақысына субсидия алып отыр. 2026 жылға осы мақсатқа облыстық бюджеттен 500 млн теңге қарастырылған.
Мұндай қолдау тетігінің мәні – азаматқа міндетті түрде бірден жеке меншік пәтер беру емес, оның қазіргі тұрғын үй шығынын жеңілдету. Әсіресе табысы төмен отбасы үшін ай сайынғы жалдау ақысы отбасылық бюджеттің едәуір бөлігін алып қоюы мүмкін. Мемлекеттік қолдау сол қаржылық жүктемені азайтып, отбасының басқа қажеттіліктеріне қаражат қалдыруға мүмкіндік береді.
Дегенмен субсидия беру кезінде де атаулы әрі нақты тәсіл қажет. Қаражат шын мәнінде мұқтаж отбасыларға бағытталып, оның мақсатты пайдаланылуы тұрақты бақылауда болғаны жөн. Бұл ретте аудан және қала әкімдіктерінің мониторингі маңызды. Себебі тұрғын үй мәселесін шешуге бөлінген бюджет қаражатының тиімділігі оның нақты отбасылардың жағдайына қаншалықты әсер еткенімен бағалануы тиіс.
Тұрғын үймен қамту мәселесін тек мемлекеттік бюджет есебінен шешу де оңай емес. Сондықтан «Отбасы банк» арқылы қаржыландыру тетіктерін тиімді пайдалану, тұрғындардың жинақ жүйесіне қатысуын арттыру және құрылыс нарығына жеке инвестиция тарту маңызды. Бұл жерде мемлекеттік бағдарламалар азаматқа дайын пәтер ұсынумен ғана шектелмей, оның өз баспанасын сатып алуына жағдай жасауы керек.
«Отбасы банк» өкілдерінің мәліметінше, Түркістан облысы тұрғын үй құрылысы және халықты баспанамен қамту бағытында республикадағы көшбасшы өңірлердің қатарында. Банк пен облыс әкімдігі арасындағы өзара жұмыстың жүйеленуі де маңызды фактор ретінде аталды. Бұл әрине оң нәтиже. Бірақ көшбасшылықты сақтап қалу үшін тұрғын үй құрылысының көлемімен қатар оның сапасы мен қолжетімділігін де назардан шығармау қажет.
Түркістан облысының ерекшелігі – тұрғын үй мәселесінің қала мен ауылда әртүрлі сипат алуында. Қалаларда пәтерге сұраныс жоғары болса, ауылдық елді мекендерде жеке тұрғын үй құрылысы басым болуы мүмкін. Сондықтан тұрғын үй саясаты барлық аумаққа бірдей үлгімен қолданылмай, жергілікті жағдайға қарай бейімделгені тиімді.
Сонымен қатар жаңа тұрғын үй салынған жерде инженерлік инфрақұрылымның болуы да шешуші мәнге ие. Су, электр, жол, жылу, кәріз жүйесі жеткізілмеген жаңа шағынаудан тұрғын үшін толыққанды баспана бола алмайды. Сондықтан тұрғын үй құрылысын инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылыммен қатар жоспарлау қажет.
Мектеп пен балабақша мәселесі де осы қатарда. Жаңа үйлер салынып, оған жүздеген отбасы қоныстанған жағдайда әлеуметтік нысандарға түсетін жүктеме бірден артады. Егер бұл алдын ала есептелмесе, тұрғын үй мәселесі шешілгенімен, басқа әлеуметтік проблема пайда болады. Осы себепті тұрғын үй саясатын тұтас қалалық және аудандық жоспарлау жүйесінің бір бөлігі ретінде қарастырған жөн.
Облыс әкімінің жиында тұрғын үйді заң талаптарына сай әрі әділ үлестіру, дайын пәтерлерді кезекте тұрған азаматтарға уақытылы жеткізу және кезекті түгендеуді сапалы аяқтау жөнінде нақты тапсырмалар беруінің мәні де осында. Мемлекеттік тұрғын үй – ең алдымен әлеуметтік қолдауға мұқтаж азаматтарға арналған ресурс. Сондықтан оны бөлуде ашықтық пен әділдік басты орында тұруы тиіс.
Алдағы кезеңдегі негізгі міндет – тұрғын үй кезегін реттеп қана қоймай, баспанаға мұқтаж азаматтардың санын біртіндеп азайту. Ол үшін жаңа үйлер салумен қатар жалдау субсидиясын, жеңілдетілген қаржыландыруды, тұрғын үй жинақ жүйесін және жеке құрылыс мүмкіндіктерін бір-бірімен ұштастыру қажет.
Түркістандағы қазіргі көрсеткіштер бұл бағытта ауқымды жұмыс жүріп жатқанын көрсетеді. 1009 дайын пәтердің үлестірілуі, ондаған мың азаматтың кезек деректерін нақтылау және мыңдаған отбасының жалдау ақысына субсидия алуы – мәселенің бірнеше тетігі қатар іске қосылғанын аңғартады. Ендігі маңызды мәселе – осы механизмдердің әрқайсысының нәтижесін халық нақты сезінуі.
Себебі тұрғын үй мәселесінің түпкі өлшемі статистика емес. Оның нақты өлшемі – жылдар бойы баспана күткен отбасының үйлі болуы, жалдамалы пәтердің ауыртпалығы азаюы және азаматтың ертеңгі күніне деген сенімінің артуы. Түркістан облысында тұрғын үй саясаты осы мақсатқа бағытталса, бүгінгі құрылыс көлемі ертең халықтың өмір сапасына әсер ететін нақты әлеуметтік нәтижеге айналады.