Түркістан облысында инвестиция тарту жұмыстары жаңа өндірістерді іске қосу бағытына ойысып келеді. Бұған дейін өңірге қанша қаржы тартылғаны негізгі көрсеткіштердің бірі болса, қазір инвестицияның нақты өндіріс пен жұмыс орнына айналуы маңызды болып отыр. Соңғы жылдары облыс экономикасына қомақты қаражат тартылып, жаңа кәсіпорындар бой көтерді. Ендігі міндет – осы қарқыннан айырылмай, шикізатты өңдейтін, импортты алмастыратын және экспортқа шығатын өнім өндіретін жобалардың санын көбейту.
Осы тұрғыдан алғанда, облыста қаралып жатқан жаңа инвестициялық жобалардың бағыты назар аудартады. Түркістан қаласы мен Сауран ауданында полимер, целлюлоза, күнбағыс майы, тыңайтқыш және шина өндірістерін іске қосу жоспарланып отыр. Бұған қоса Мақтаарал ауданында жіп иіру фабрикасы, Сайрам ауданында қойма кешені және Сауранда сұйытылған көмірсутек газын сақтау базасы салынбақ. Яғни жаңа жобалардың географиясы да, өндірістік бағыты да әртүрлі.
Бұл мәселелер Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен инвестициялық штаб отырысында талқыланды. Жиында жобалардың іске асу мүмкіндігі, жер телімдері, инфрақұрылым, құрылыс мерзімі және экономикалық тиімділігі қаралды. Мұндай штабтың негізгі мәні – инвестор ұсынған жобаны тыңдап қана қою емес, оның нақты іске асуына кедергі келтіретін мәселелерді жергілікті жерде шешу.
Түркістан қаласындағы «Turan» арнайы экономикалық аймағында жүзеге асырылуы жоспарланған жобалардың бірі – полимерлік дисперсияларды синтездейтін автоматтандырылған зауыт. Кәсіпорын үшін 2 гектар жер қарастырылған. Бұл өндірістің маңызы – химия өнеркәсібіндегі қосылған құны жоғары өнім түрлерін жергілікті жерде шығару мүмкіндігінде.
Осы арнайы экономикалық аймақта мақта мен сабанды өңдеп, целлюлоза өндіретін кәсіпорын салу да көзделіп отыр. Жобаға 3,1 гектар аумақ бөлінбек. Бұл бастаманың ерекшелігі – ауыл шаруашылығы өндірісінің қалдықтары ретінде қарастырылатын шикізатты қайта айналымға енгізуінде. Мақта мен сабаннан өнім алу ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасындағы байланысты күшейтіп, шикізатты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Тағы бір жоба – күнбағыс майын өңдеу зауыты. Кәсіпорын үшін 2 гектар аумақ қарастырылған. Азық-түлік өндірісіндегі мұндай жобалар ішкі нарықты жергілікті өніммен қамтамасыз етуге және өңірдегі ауыл шаруашылығы шикізатын тереңірек өңдеуге мүмкіндік береді. Яғни облыстың аграрлық әлеуеті тек егін өсірумен шектелмей, дайын өнім өндіруге қарай бағытталуы тиіс.
Сауран ауданындағы жобалардың да экономикалық салмағы бар. «Turan» АЭА аумағында карбамид тыңайтқышын өндіретін зауыт салу жоспарланып отыр. Тыңайтқыш өндірісін жолға қою ауыл шаруашылығы үшін маңызды. Себебі егін шаруашылығының тиімділігі көбіне минералдық тыңайтқыштарға қолжетімділікке байланысты. Егер қажетті өнімнің бір бөлігі ішкі нарықта өндірілсе, импортқа тәуелділікті төмендетуге мүмкіндік туады.
Сауранда тағы бір ірі жоба – жүк көліктері мен автобустарға арналған шиналар шығаратын кәсіпорын. Өндіріс үшін 17 гектар жер қарастырылған. Жобаның ерекшелігі – оның Қазақстанда алғаш рет жүзеге асырылғалы отырғанында. Мұндай өндірістің іске қосылуы көлік саласына қажетті өнім түрлерін ел ішінде шығаруға жол ашып, өңдеу өнеркәсібінің жаңа бағытын қалыптастыруы мүмкін.
Алайда кез келген өндіріс жобасының құндылығы оның атауымен емес, нақты іске қосылуымен өлшенеді. Инвестордың жоспарында зауыт салу көрсетілгенімен, жер телімі беріліп, инфрақұрылым дайындалғанымен, құрылыс уақытында басталмаса, экономикалық нәтиже кейінге шегеріледі. Осы себепті облыс басшылығы инвестициялық жобалардың орындалу мерзіміне ерекше назар аударып отыр.
Облыс әкімі жауапты тұлғаларға жобаларды сүйемелдеуді күшейтіп, инвесторлардың мәселесін жедел шешуді тапсырды. Сонымен бірге арнайы аймақтардан жер берілген жағдайда, белгіленген мерзім ішінде құрылыс жұмыстары басталмаса, жерді мемлекет меншігіне қайтару мәселесі қаралатынын айтты. Бұл талап инвестициялық жерлердің ұзақ уақыт бос жатуына жол бермеуге бағытталған.
Инвестициялық саясаттағы осындай тәсілдің маңызы бар. Өйткені арнайы экономикалық аймақтардағы жер – жай ғана бос аумақ емес, өндіріс ашуға арналған экономикалық ресурс. Егер кәсіпкер жер алып, бірақ бірнеше жыл бойы жобасын іске қоспаса, сол аумақта басқа өндірісті орналастыру мүмкіндігі де жоғалады. Сондықтан инвесторға жағдай жасау мен оның жауапкершілігін қатар қарастыру қажет.
Штаб отырысында бірқатар жобаның құрылысын қыркүйек айында бастау жоспарланып отырғаны айтылды. Бұл жерде нақты мерзімнің белгіленуі маңызды. Өйткені инвестициялық жобаның нәтижесі қаржы тартылған кезде емес, құрылыс басталып, нысан іске қосылып, өнім шығара бастағанда көрінеді.
Сауран ауданындағы тағы бір жоба – Иассы ауылдық округіне қарасты Шойтөбе ауылында сұйытылған көмірсутек газын сақтау және теміржол эстакадасы арқылы автоцистерналарға құю базасын салу. Бұл нысан өңірдің көлік-логистикалық және энергетикалық инфрақұрылымын толықтыруға бағытталған. Мұндай жобалар өндіріс орындарының тұрақты жұмыс істеуіне қажетті логистикалық тізбекті қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Мақтаарал ауданында да өңдеу өнеркәсібіне қатысты жоба қолға алынбақ. Жамбыл ауылдық округіндегі «Turan» АЭА, яғни «Орталық Азия» халықтық тұтыну тауарлары орталығы аумағында 5 гектар жерге жіп иіру фабрикасын салу жоспарланған. Бұл бастама мақта шаруашылығы дамыған аудан үшін логикалық тұрғыдан маңызды. Себебі мақта шикізатын тек бастапқы өнім ретінде өткізбей, одан жіп пен басқа да дайын өнімдер шығаруға мүмкіндік береді.
Ал Сайрам ауданында қойма кешенін салу жобасы жүзеге асырылып жатыр. Қойма инфрақұрылымының дамуы да экономиканың көлеңкеде қалып қоятын, бірақ маңызды бөлігі. Өндіріс пен сауда өскен сайын тауарды сақтау, сұрыптау және тасымалдауды ұйымдастыратын заманауи нысандарға сұраныс артады. Сондықтан логистикалық инфрақұрылымның дамуы өңірдегі сауда және өндіріс белсенділігін қолдайтын факторға айналады.
Инвестициялық штабта Жетісай және Шардара аудандарындағы инвестициялық жобалар бойынша да ақпарат берілді. Бұл инвестициялық жұмыстың тек облыс орталығы немесе ірі өнеркәсіптік аймақтармен шектелмей, аудандарға да таралып жатқанын көрсетеді. Өңір үшін мұның маңызы зор. Себебі инвестиция бірнеше ауданға бөлініп, өндіріс әртараптанған сайын экономикалық белсенділік те аумақ бойынша біркелкі таралады.
Түркістан облысының инвестициялық әлеуетін соңғы жылдардағы көрсеткіштер де аңғартады. Соңғы 8 жылда өңір экономикасына жалпы көлемі 7 трлн 570,8 млрд теңге инвестиция тартылған. Бұл қаржының есебінен жаңа өндіріс орындары ашылып, жұмыс орындары құрылды. Бірақ алдағы кезеңде негізгі өлшем тек тартылған инвестиция көлемі емес, сол қаржының қаншалықты тиімді игерілгені болмақ.
Инвестицияның экономикаға әсерін бірнеше көрсеткіш арқылы бағалауға болады. Біріншісі – іске қосылған өндіріс. Екіншісі – тұрақты жұмыс орны. Үшіншісі – бюджетке түсетін салық. Төртіншісі – өндірілген өнімнің көлемі мен оның нарықтағы орны. Бесіншісі – жергілікті шикізат пен кадрларды пайдалану деңгейі. Егер жоба осы бағыттардың бірнешеуіне бірдей нәтиже берсе, оның өңір үшін экономикалық қайтарымы да жоғары болады.
Түркістанда жоспарланып отырған жобалардың бірқатары дәл осы талаптарға сәйкес келеді. Полимер мен целлюлоза өндірісі өңдеу өнеркәсібін күшейтсе, май және тыңайтқыш зауыттары ішкі нарыққа қажетті өнім шығаруға мүмкіндік береді. Шина өндірісі жаңа өнеркәсіптік бағыт қалыптастыруы мүмкін. Ал жіп иіру фабрикасы ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу деңгейін арттырады.
Бұдан бөлек, мұндай кәсіпорындардың іске қосылуы шағын және орта бизнеске де сұраныс қалыптастырады. Ірі өндіріс жұмыс істеуі үшін көлік, жөндеу, қызмет көрсету, тамақтану, қоймалау және басқа да қосалқы қызметтер қажет. Осылайша бір зауыттың пайда болуы оның маңында ондаған кәсіпкерлік нысанның дамуына түрткі болуы ықтимал.
Сондықтан қазіргі инвестициялық саясаттың басты мақсаты – облысқа ақша тартудың өзін мақсат ету емес, сол қаржыны нақты экономикалық нәтижеге айналдыру. Түркістан үшін жаңа өндірістердің көбеюі өңірдің экономикалық құрылымын өзгертіп, шикізаттық бағыттан өңдеу өнеркәсібіне қарай жылжуға мүмкіндік береді.
Әрине, жоспарланған жобалардың бәрі бірдей қысқа мерзімде іске қосыла салмайды. Жер бөлу, инженерлік инфрақұрылым, жобалау, қаржыландыру, технология таңдау сияқты кезеңдер бар. Бірақ осы процестің әрбір сатысы нақты бақылауда болса, инвестициялық жобалардың қағаз жүзінде қалып қою қаупі азаяды.
Түркістан облысы үшін бүгінгі міндет – инвестициялық белсенділікті сандық көрсеткіштен сапалық нәтижеге айналдыру. 7,5 трлн теңгеден астам инвестиция тартылған өңір үшін келесі кезеңде әрбір жаңа жоба нақты жұмыс орнымен, өніммен және бюджетке түсетін кіріспен өлшенуі тиіс. Сонда ғана инвестиция өңір экономикасының тұрақты өсуіне қызмет етеді.
Ал алдағы уақытта Түркістанда полимер, целлюлоза, күнбағыс майы, тыңайтқыш, шина және тоқыма өндірістерінің пайда болуы өңірдің өндірістік бейнесін біртіндеп өзгерте алады. Ең бастысы – бұл жобалардың белгіленген мерзімде іске қосылып, толық қуатында жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Инвестициялық штабтың негізгі міндеті де осы: инвесторға жол ашу, бірақ алынған міндеттеменің орындалуын талап ету. Егер осы қағида сақталса, бүгін жоспар ретінде айтылған өндірістер ертең Түркістан экономикасының нақты тірегіне айналуы мүмкін.