Түркістан облысы үшін мақта – жай ғана ауыл шаруашылығы дақылы емес. Бұл – өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға, экспорттық әлеуетті арттыруға және тұтас бір өндірістік кластер қалыптастыруға мүмкіндік беретін стратегиялық шикізат. Сондықтан өңірде мақтаны тек өсіріп, оны бастапқы күйінде немесе жартылай өңделген өнім ретінде сыртқа шығару экономикалық тұрғыдан тиімсіз бағытқа айналып барады. Негізгі міндет – мақта алқабынан басталған өнімнің өңір аумағында мүмкіндігінше ұзақ қалуын қамтамасыз ету. Яғни, шикізат мақта талшығына, одан жіпке, матаға, дайын тігін өніміне айналған сайын оның қосылған құны бірнеше есе өседі.
Осы тұрғыдан алғанда Мақтаарал ауданындағы Игілік елді мекенінде салынып жатқан жаңа мақта майын өңдеу зауыты өңірдегі шикізатты кешенді пайдалану бағытына жасалған кезекті қадам деуге болады. «Хамро ата» ЖШС жүзеге асырып жатқан жобаның жалпы құны 1 миллиард теңгені құрайды. Қазіргі уақытта құрылыс-монтаж жұмыстарының шамамен 80 пайызы аяқталған. Қажетті технологиялық жабдықтар жеткізіліп, өндірістік желілерді орнату жұмыстары жүргізіліп жатыр. Жоспар бойынша кәсіпорын 2026 жылдың үшінші тоқсанында пайдалануға берілуі тиіс.
Зауыт толық қуатына шыққан кезде жылына 50 мың тоннаға дейін мақта майын өңдеуге мүмкіндік алады. Бұл жерде мәселе тек бір ғана жаңа өнім шығаруда емес. Мақта өндірісінің ерекшелігі – оның құрамындағы шикізатты кешенді өңдеуге мүмкіндік бар. Мақта талшығы тоқыма өнеркәсібінің негізгі шикізаты болса, мақта тұқымы май өндірісіне пайдаланылады. Ал өңдеу барысында алынатын өзге өнімдер мал азығы мен басқа да өндірістік мақсаттарға жұмсалуы мүмкін. Демек, бір дақылдың айналасында бірнеше бағыттағы өндірісті дамытуға болады.
Мақтааралдағы жаңа кәсіпорынның маңызы да осында. Бұған дейін мақта өсіретін аудандардың экономикасы негізінен егін шаруашылығына тәуелді болып келсе, ендігі кезеңде өндіріс құрылымын өзгерту қажеттілігі туындап отыр. Жергілікті жерде өсірілген шикізатты қайта өңдеу арқылы ауданның өнеркәсіптік әлеуеті күшейеді, салық базасы кеңейеді және ең бастысы – ауыл шаруашылығы мен өңдеуші өнеркәсіптің арасындағы байланыс нығаяды.
Жоба аясында 36 жаңа жұмыс орнын ашу жоспарланған. Сан жағынан бұл аса үлкен көрсеткіш болып көрінбеуі мүмкін. Алайда қазіргі индустриялық саясаттың тиімділігі тек жұмыс орындарының санымен өлшенбейді. Өңдеуші кәсіпорынның пайда болуы оның айналасында тасымал, логистика, сервистік қызмет, жабдықтарды жөндеу және шикізат жеткізу сияқты қосымша экономикалық белсенділікті қалыптастырады. Бір өндірістік нысанның өзі бірнеше кәсіпкерлік бағытқа сұраныс туғызады.
Зауыттың инженерлік инфрақұрылымы да кезең-кезеңімен дайындалуда. Нысанға газ және ауыз су желілері тартылған. Электр энергиясына қажеттілік 1500 киловатт көлемінде қарастырылған. Қазір негізгі міндет – қалған құрылыс жұмыстарын аяқтап, технологиялық жабдықтарды толық іске қосу. Кәсіпорын басшысы Боев Абдужалилдің айтуынша, өндірісті белгіленген мерзімде пайдалануға беру үшін жабдықтарды монтаждау мен технологиялық процестерді іске қосу жұмыстары жүргізілуде.
Аудан әкімі Бақыт Асановтың кәсіпорын құрылысымен танысуы да бұл жобаның аудан экономикасы үшін маңызын көрсетеді. Мақта өсіретін өңір үшін ең өзекті мәселенің бірі – шикізаттың өңірден қандай деңгейде өңделіп шығатыны. Егер мақта тек бастапқы шикізат ретінде сатылса, негізгі табыстың бір бөлігі оны терең өңдейтін басқа кәсіпорындар мен басқа өңірлерде қалып қояды. Ал өндірістің барлық кезеңі бір экономикалық кеңістікте шоғырланған жағдайда қосылған құн да, салық та, жұмыс орны да сол өңірдің өзінде қалады.
Түркістан облысының алдағы индустриялық дамуында мақта-тоқыма кластерінің орны ерекше болуы тиіс. Себебі Қазақстанда мақта өсіретін жалғыз өңір – Түркістан облысы. Бұл табиғи артықшылықты толық пайдалану үшін егістіктен бастап дайын киім-кешекке дейінгі өндірістік тізбек қалыптастыру қажет. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, шикізатты экспорттауға негізделген экономика тұрақты табыс әкелгенімен, оның қосылған құны төмен болады. Ал сол шикізаттан дайын өнім шығару өнеркәсіптік өсімнің жаңа көзін қалыптастырады.
Мақта кластері дегеніміз – тек мақта тазалау зауыттарының жиынтығы емес. Оның құрамына ауыл шаруашылығы өндірісі, мақта қабылдау және тазалау кәсіпорындары, май өңдеу, жіп иіру, мата тоқу, бояу, тігін және дайын өнім өндіру кәсіпорындары кіруі тиіс. Осындай толық өндірістік цикл қалыптасқанда ғана өңірдің мақта шаруашылығы экономиканың дербес индустриялық секторына айналады.
Бұл бағыт Түркістан облысында біртіндеп қалыптасып келеді. Өңірде мақта шикізатын терең өңдеуге, тоқыма өндірісін дамытуға және ірі индустриялық жобаларды іске асыруға бағытталған бастамалар бар. Арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың құрылуы да өңдеуші кәсіпорындарды бір жерге шоғырландыруға мүмкіндік береді. Мұндай алаңдардың басты артықшылығы – кәсіпкерлерге дайын инфрақұрылым ұсыну арқылы өндіріс шығынын төмендету.
Әсіресе мақта-тоқыма саласында жеке кәсіпорындардың оқшау жұмыс істеуінен гөрі кластерлік жүйенің тиімділігі жоғары. Бір кәсіпорын мақтаны тазаласа, екіншісі талшықтан жіп өндіруі керек. Үшінші кәсіпорын жіпті матаға айналдырып, төртіншісі одан дайын өнім шығаруы тиіс. Осындай жүйе қалыптасқанда бір кәсіпорынның өнімі екінші кәсіпорын үшін дайын шикізатқа айналады. Нәтижесінде импортқа тәуелділік азайып, ішкі нарықтағы өндірістік байланыстар күшейеді.
Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы зор. Елде мақта өсірілгенімен, тоқыма және жеңіл өнеркәсіп өнімдерінің белгілі бір бөлігі әлі де сырттан әкелінеді. Яғни, бізде шикізат бар, бірақ сол шикізатты толық көлемде дайын өнімге айналдыратын өндірістік қуат жеткілікті деңгейде дамымаған. Бұл – жаңа өнеркәсіптік саясаттың негізгі бағыттарының бірі болып отырған импортты алмастыру мен жоғары қосылған құны бар өндірістерді дамыту қажеттігін көрсетеді.
Қазіргі кезеңде Қазақстан алдында тек өнеркәсіп көлемін ұлғайту емес, өнеркәсіптің сапалық құрылымын өзгерту міндеті тұр. Өңдеуші саланың үлесін арттыру, отандық шикізатқа негізделген өндірістерді дамыту, өндірістік оқшаулау деңгейін көтеру және импортқа тәуелділікті азайту – жаңа индустриялық саясаттың негізгі бағыттарының бірі.
Бұл тұрғыдан алғанда Түркістан облысының мүмкіндігі ерекше. Өңірде ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі жоғары. Ендігі мәселе сол өнімді бастапқы күйінде сатудан өңдеуге көшу. Бұл тек мақтаға ғана қатысты емес. Өңірде ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін кәсіпорындарды көбейту, тамақ өнеркәсібін дамыту, көкөніс пен жеміс-жидекті өңдеу, өсімдік майын өндіру, мал шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу бағытында да жаңа жобалар іске асырылып жатыр.
Индустриялық-инновациялық даму дегеніміз – міндетті түрде күрделі технологиялық зауыттар салу ғана емес. Ең алдымен өңірдің табиғи және экономикалық мүмкіндігін дұрыс пайдалану. Түркістан облысы үшін сондай табиғи артықшылықтың бірі – ауыл шаруашылығы. Ал ауыл шаруашылығын өнеркәсіппен біріктіру – өңір экономикасының келесі даму кезеңі.
Осы тұрғыдан қарағанда Мақтаарал ауданындағы мақта майын өңдеу зауыты жеке тұрған жоба ретінде ғана емес, өңірдегі мақта кластерінің бір бөлшегі ретінде қарастырылуы тиіс. Өйткені мақтадан тек талшық емес, тұқымнан май және басқа да қосалқы өнімдер алынады. Шикізатты толық әрі кешенді пайдалану өндірістің рентабельділігін арттырады.
Жаңа өнеркәсіптік саясаттың түпкі мақсатының бірі – еліміздің берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыру. Бұл ұғымның астарында тек ауыр өнеркәсіп немесе стратегиялық кәсіпорындар ғана тұрған жоқ. Елдің экономикалық қауіпсіздігі ең алдымен күнделікті қажетті өнімдерді өз ішінде өндіру қабілетіне байланысты. Азық-түлік, киім-кешек, құрылыс материалдары, химиялық өнімдер мен басқа да тауарлар бойынша отандық өндірістің күшеюі сыртқы нарықтағы өзгерістерге тәуелділікті азайтады.
Мақта-тоқыма кластері дәл осы мақсатқа қызмет ете алады. Бір жағынан ол Түркістан облысының табиғи шикізаттық артықшылығын пайдаланады. Екінші жағынан, өңдеуші өнеркәсіптің жаңа сегментін қалыптастырады. Үшінші жағынан, еңбек ресурсы көп өңірлер үшін жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді. Тоқыма және тігін өндірісі, әсіресе, жұмыспен қамту әлеуеті жоғары салалардың бірі.
Сондықтан мақта шаруашылығының болашағын тек егіс көлемімен өлшеу жеткіліксіз. Негізгі көрсеткіш – әр тонна мақтадан өңір экономикасы қанша табыс алып отырғаны. Егер мақта шикізат ретінде сатылса, оның құны бір деңгейде қалады. Ал талшыққа, жіпке, матаға және дайын бұйымға айналған сайын оның нарықтық құны өседі. Ең бастысы, сол қосымша құнның бәрі басқа елдің немесе басқа өңірдің емес, Түркістан облысының экономикасында қалуы тиіс.
Мақтааралдағы жаңа зауыт осы бағыттағы өндірістік тізбекті ұзартуға мүмкіндік беретін жобалардың бірі болмақ. 1 миллиард теңгелік инвестиция көлемі, жылына 50 мың тоннаға дейін өнім өңдеу мүмкіндігі және жаңа жұмыс орындарының ашылуы – жобаның тікелей нәтижесі. Бірақ оның ұзақ мерзімді экономикалық әсері бұдан да маңызды. Егер мұндай кәсіпорындар мақта тазалау, май өндіру, жіп иіру және тоқыма өндірісімен өзара байланысқан жүйеге айналса, Түркістан облысында толыққанды мақта кластерін қалыптастыруға нақты негіз пайда болады.
Қазақстан экономикасының шикізаттық бағыттан өңдеуші модельге көшуі дәл осындай жобалардан басталады. Әр өңір өзінің табиғи ресурсы мен экономикалық ерекшелігіне сүйеніп, өңдеудің толық тізбегін қалыптастыруы қажет. Түркістан облысы үшін бұл тізбектің маңызды буындарының бірі – мақта. Сондықтан мақта майын өңдейтін жаңа зауыттың іске қосылуы аудан көлеміндегі кезекті инвестициялық жоба ғана емес, өңірдің индустриялық бағытын айқындайтын үлкен жүйенің бір бөлшегі ретінде бағалануы тиіс.
Алдағы уақытта негізгі назар жаңа зауыттар санына емес, олардың өзара өндірістік байланысына аударылуы керек. Бір кәсіпорынның өнімі екінші кәсіпорынға шикізат болып, өңір ішінде тұйық өндірістік цикл қалыптасқанда ғана Түркістан облысы аграрлық өңірден агроиндустриялық орталыққа айнала алады. Мақтадан май, талшықтан жіп, жіптен мата, матадан дайын өнім шығарылатын жүйе қалыптасса, өңірдің экономикасы үшін ең құнды ресурс – қосылған құн өз жерінде қалады.
Мақтааралдағы жаңа зауыт осы үлкен мақсатқа бастайтын шағын емес, маңызды қадамдардың бірі. Ендігі міндет – жекелеген кәсіпорындарды көбейтіп қана қою емес, оларды біртұтас индустриялық жүйеге біріктіру. Түркістан облысының мақта әлеуеті жеткілікті. Шикізат бар. Еңбек ресурсы бар. Индустриялық алаңдар мен инвестициялық жобалар қалыптасып келеді. Енді сол мүмкіндіктерді бір өндірістік стратегияға біріктіріп, мақтаны даладан дайын өнімге дейін өңдейтін толыққанды ұлттық кластер қалыптастыру қажет.