Түркістан облысында халықты жұмыспен қамту мәселесі биыл да әлеуметтік-экономикалық саясаттың негізгі бағыттарының бірі болып отыр. Өңірде жұмыссыз азаматтарды еңбек нарығына тартумен қатар, тұрақты жұмыс орындарын көбейтуге, инвестициялық жобалар арқылы жаңа өндірістер ашуға, кәсіпкерлікті қолдауға және жастарды жұмыспен қамтуға бағытталған шаралар жүргізілуде. Жыл басынан бергі көрсеткіш те осы жұмыстардың ауқымын аңғартады.
2026 жылдың сегіз айының қорытындысы бойынша облыста 79 069 жұмыс орны ашылған. Оның едәуір бөлігі тұрақты еңбек нарығына жол ашатын жұмыс орындары болса, белгілі бір бөлігі мемлекеттік бағдарламалар мен субсидияланатын жұмыс орындары арқылы қамтамасыз етілген. Бұл көрсеткіштің өзі Түркістан облысы үшін жұмыспен қамту мәселесінің қаншалықты ауқымды екенін көрсетеді.
Жұмыс орындарын көбейтудің басты тетігі – экономиканың нақты секторында жаңа өндірістер мен кәсіпорындардың пайда болуы. Себебі мемлекеттік бағдарламалар арқылы уақытша жұмысқа орналастыру әлеуметтік тұрғыдан маңызды болғанымен, өңірдің еңбек нарығы үшін ұзақ мерзімді нәтиже беретін фактор – тұрақты жұмыс орындарын қалыптастыратын инвестициялық жобалар.
Осы бағытта облыста биыл 80 инвестициялық жоба бойынша 1 138 жаңа жұмыс орнын ашу жоспарланған. Қазірдің өзінде оның 64 жобасы іске қосылып, 1 039 жұмыс орны құрылған. Бұл – инвестицияның өңір экономикасына тек қаржы ретінде емес, нақты еңбек ресурсына сұраныс қалыптастыратын фактор ретінде ықпал ететінін көрсетеді.
Инвестициялық жобалардың іске қосылуы әсіресе өндірістік және өңдеуші салалар үшін маңызды. Өйткені жаңа кәсіпорын іске қосылған кезде оның маңында қосымша қызмет көрсету, тасымалдау, логистика, жөндеу, жабдықтау секілді бағыттар да дамиды. Демек, бір өндіріс орнының іске қосылуы тек сол кәсіпорындағы жұмысшылар санымен шектелмей, еңбек нарығында жанама жұмыс орындарының пайда болуына да ықпал етеді.
Өңірдегі жұмыспен қамту көрсеткіштеріне инфрақұрылымдық жобалар да әсер етіп отыр. Президент бекіткен ұлттық жобалар мен мемлекеттік тұжырымдамалар аясында биыл облыста 286 инфрақұрылымдық жобаны жүзеге асыру арқылы 2 465 жұмыс орнын ашу жоспарланған. Сегіз айда 250 жоба іске асырылып, нәтижесінде 2 305 жұмыс орны құрылған.
Оның ішінде 186 жоба бойынша 1 266 жұмыс орны мемлекеттік қаржы есебінен қамтамасыз етілсе, 64 жоба бойынша 1 039 жұмыс орны жеке инвестициялар арқылы ашылған. Бұл жерде мемлекеттік қаражаттың инфрақұрылымдық міндеттерді шешудегі рөлімен қатар, жеке капиталдың жаңа жұмыс орындарын қалыптастырудағы үлесі де көрінеді.
Мемлекет басшысының «10 мың тұрғынға – 100 жаңа жұмыс орны» тапсырмасы да облыстағы жұмыспен қамту саясатының негізгі бағыттарының бірі. Осы тапсырма аясында есепті кезеңде 19 878 жұмыс орны құрылды. Бұл көрсеткіш өңірдегі халық саны мен еңбек нарығына жыл сайын қосылатын азаматтардың санын ескергенде, жұмыспен қамту шараларының тұрақты жүргізілуін қажет ететінін көрсетеді.
Сонымен бірге жыл басынан бері 35 004 адам тұрақты жұмыс орындарына орналастырылған. Тағы 21 175 адам субсидияланатын жұмыс орындарына жолданған. Бұл екі бағыттың айырмашылығы да маңызды. Тұрақты жұмыс орны азаматтың еңбек нарығында ұзақ мерзімге орнығуына мүмкіндік берсе, субсидияланатын жұмыс орындары еңбекке қайта араласуға, тәжірибе жинауға және жұмыс берушімен байланыс орнатуға жағдай жасайды.
Биыл облыс әкімі бекіткен «Өңірлік жұмыс орындарын құру картасында» жалпы 74 516 жұмыс орнын ашу жоспарланған. Оның ішінде ұлттық жобалар мен мемлекеттік тұжырымдамалар шеңберінде 2 465, «10 мың тұрғынға – 100 жаңа жұмыс орны» тапсырмасы бойынша 11 476, субсидияланатын жұмыс орындары есебінен 18 530 жұмыс орны қарастырылған. Бұған қоса мемлекеттік гранттар арқылы 1 450 жұмыс орнын қамту көзделген.
Жоспардағы тағы бір маңызды көрсеткіш – облыста 40 595 бос жұмыс орнын ұсыну. Бұл еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсынысты сәйкестендірудің маңызын көрсетеді. Өйткені жұмыс орындарының болуы бір мәселе де, сол орындарға қажетті мамандардың табылуы – екінші мәселе. Қазіргі экономикада кадр тапшылығы мен мамандықтардың еңбек нарығы талабына сәйкес келмеуі жұмыспен қамту көрсеткіштеріне әсер ететін факторлардың бірі.
Сондықтан алдағы уақытта облыста жұмыс орындарының санымен қатар, олардың сапасына да назар аудару қажет. Еңбек нарығында тұрақты жалақысы бар, әлеуметтік кепілдігі қамтамасыз етілген, кәсіби өсуге мүмкіндік беретін жұмыс орындарының үлесін арттыру маңызды. Әсіресе өндіріс орындары мен инвестициялық жобалар іске қосылған кезде жергілікті тұрғындарды оқытып, жаңа мамандықтарға бейімдеу мәселесі қатар жүруі тиіс.
Кәсіпкерлікті дамыту да осы үдерістің маңызды бөлігі. Биыл облыста 1 450 азаматқа жалпы көлемі 2 млрд 508,5 млн теңге болатын мемлекеттік грант беру жоспарланған. Есепті кезеңде бірінші лек бойынша 721 азамат грант иеленді. Мұндай қолдау шағын бизнесті бастауға ниетті азаматтарға бастапқы мүмкіндік беріп қана қоймай, өз кәсібін ашу арқылы қосымша жұмыс орындарын қалыптастыруға жағдай жасайды.
Кәсіпкерлікке берілетін гранттың экономикалық мәні де осында. Бір азаматтың өз кәсібін ашуы оның өзін жұмыспен қамтуымен қатар, кәсібі кеңейген жағдайда қосымша қызметкерлерді жұмысқа алуына мүмкіндік береді. Сондықтан мемлекеттік қолдаудың нәтижесін тек грант алған азаматтардың санымен емес, сол жобалардың қаншасы тұрақты бизнеске айналғанымен өлшеу маңызды.
Облыста еңбек нарығының әлеуметтік бағытына да назар аударылып отыр. Пробация қызметінің есебінде тұрған азаматтарды жұмыспен қамту үшін биыл 180 квота орны бекітілген. Оның 178-і орындалды. Жоспардың орындалу көрсеткіші 98,9 пайызға жеткен.
Бұл санаттағы азаматтарды жұмыспен қамту – қылмыстық құқықтық саясаттан бөлек, әлеуметтік бейімдеу тұрғысынан да маңызды. Тұрақты жұмыстың болуы адамның қоғамға қайта бейімделуіне және әлеуметтік байланыстарын қалпына келтіруіне ықпал етеді. Сондықтан мұндай квоталардың нақты жұмыс орындарына айналуы мемлекеттік жұмыспен қамту саясатының әлеуметтік құрамын күшейтеді.
Жастарды еңбек нарығына тарту мәселесі де күн тәртібінен түспеуі тиіс. Түркістан облысында халық санының өсуі еңбекке қабілетті азаматтар санының артуымен қатар жүреді. Демек, жыл сайын еңбек нарығына жаңа мамандар қосылады. Оларды тұрақты жұмысқа орналастыру үшін тек бос жұмыс орындарының санын көбейту жеткіліксіз. Жастардың алған білімі мен кәсіпорындардың нақты сұранысын сәйкестендіру қажет.
Бұл жерде инвестициялық жобалардың рөлі ерекше. Өйткені жаңа өндірістер іске қосылған сайын еңбек нарығында жаңа мамандықтарға сұраныс пайда болады. Өңірдің индустриялық бағыты күшейген сайын техникалық, инженерлік және өндірістік кадрларға деген қажеттілік те артады. Осыған байланысты жұмыспен қамту саясаты білім беру және кадр даярлау жүйесімен тығыз байланыста жүргізілгені жөн.
Жалпы облыстағы жұмыспен қамту көрсеткіштері туралы мәліметтер облыс әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен апталық аппарат отырысында айтылды. Жиында жұмыспен қамту саласындағы жоспарлардың орындалуымен бірге алдағы міндеттер де қаралды.
Облыс басшысы жауапты тұлғаларға жоспарлы көрсеткіштерді толық қамтамасыз ету, әсіресе жастарды жұмыспен қамту, инвестициялық жобалар аясында жаңа жұмыс орындарын ашу және мемлекеттік қолдау шараларының тиімділігін арттыру бойынша тиісті тапсырмалар берді.
– Жұмыспен қамту саласы бойынша 2026 жылға бекітілген көрсеткіштердің толық әрі сапалы орындалуын қамтамасыз етуді тапсырамын. Қосымша инвестициялар тарту арқылы тұрақты жұмыс орындарын ашу, жұмыссыздық деңгейін төмендету бойынша нақты шаралар керек. Осы мәселе бойынша анализ жасаңыздар, – деді Нұралхан Оралбайұлы.
Аппарат отырысында облыстық жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының басшысы Мекенхан Қозыханұлы жұмыспен қамту саласында атқарылған жұмыстар мен өзекті мәселелер туралы баяндады.
Жұмыс орындарын құру жоспарының құрылымына қарасақ, облыста жұмыспен қамту мәселесін шешудің бірнеше тетігі қатар қолданылып отырғанын көруге болады. Бір жағынан, инфрақұрылымдық және инвестициялық жобалар арқылы жаңа жұмыс орындары ашылса, екінші жағынан субсидияланатын жұмыс орындары мен кәсіпкерлік гранттары пайдаланылуда. Бұл еңбек нарығындағы әртүрлі санаттағы азаматтарды қамтуға мүмкіндік береді.
Дегенмен ұзақ мерзімді перспективада тұрақты жұмыс орындарының үлесін арттыру маңызды. Себебі экономиканың орнықты дамуы еңбек өнімділігі жоғары, тұрақты өндірістер мен қызмет көрсету салаларының кеңеюіне байланысты. Осы себепті инвестиция тарту мен жұмыспен қамту мәселесін бір-бірінен бөлек қарауға болмайды.
Бұл ретте өңірдегі жаңа өнеркәсіптік саясаттың да ықпалы бар. Түркістан облысында өңдеуші өндірістерді дамыту, ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу, өнеркәсіптік жобаларды көбейту және жергілікті өндірістік кооперацияны қалыптастыру бағытындағы жұмыстар жаңа жұмыс орындарының тұрақты көзін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Әсіресе, қосылған құны жоғары өнім шығаратын кәсіпорындардың көбеюі еңбек нарығының сапалық тұрғыдан өзгеруіне әсер етеді.
Жаңа жұмыс орындарын ашу арқылы облыс экономикасының белсенді бөлігін кеңейту – әлеуметтік саясаттың ғана емес, экономикалық саясаттың да міндеті. Өйткені жұмыспен қамтылған халықтың табысы өссе, тұтыну нарығы жанданады, кәсіпкерлікке сұраныс артады, бюджетке түсетін салық көлемі ұлғаяды. Осы тізбектің әр буыны өңір экономикасының жалпы тұрақтылығына әсер етеді.
Аппарат отырысында жұмыспен қамтудан бөлек облыс бюджетінің кредиторлық берешегі мәселесі де қаралды. Облыстық экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасының басшысы Күмісбек Жаппар осы бағытта атқарылған жұмыстар туралы есеп берді. Облыс әкімінің тапсырмасына сәйкес жүргізілген талдау нәтижелері баяндалып, қалыптасқан берешекті өтеу мүмкіндіктері ұсынылды.
Кредиторлық берешек – кез келген мемлекеттік немесе коммуналдық ұйымның қаржылық тұрақтылығына әсер ететін мәселе. Сондықтан оны қысқарту тек қарызды өтеумен шектелмей, оның қандай себептерден қалыптасқанын анықтауды қажет етеді. Әсіресе коммуналдық кәсіпорындардың қаржылық-шаруашылық қызметіне жүйелі талдау жүргізу маңызды.
Осыған байланысты облыс басшысы жауапты тұлғаларға коммуналдық кәсіпорындардың қаржылық-шаруашылық қызметіне толық талдау жүргізіп, экономикалық негізделген тарифтерді кезең-кезеңімен енгізу, кіріс пен шығыс теңгерімін қамтамасыз ету және жинақталған берешекті өтеудің ұзақ мерзімді жоспарларын әзірлеуді тапсырды.
Сөйтіп, облыстағы апталық аппарат отырысында бір-бірімен тығыз байланысты екі мәселе – халықты жұмыспен қамту және коммуналдық кәсіпорындардың қаржылық тұрақтылығы қаралды. Біріншісі – халықтың табысы мен әлеуметтік жағдайына, екіншісі – мемлекеттік және коммуналдық сектордың экономикалық тұрақтылығына қатысты.
Ал 2026 жылдың сегіз айындағы 79 мыңнан астам жаңа жұмыс орны өңірдегі еңбек нарығының ауқымын көрсеткенімен, алдағы міндет тек осы көрсеткішті орындаумен шектелмеуі керек. Негізгі мәселе – ашылған жұмыс орындарының қаншасы тұрақты, өнімділігі жоғары және ұзақ мерзімді еңбекпен қамтуды қамтамасыз ететін орындарға айналатынында. Өңір экономикасына инвестиция тарту, жаңа өндірістерді іске қосу және кәсіпкерлікті кеңейту осы міндеттің негізгі тіректерінің бірі болып қала береді.