Түркістан облысының Өзбекстанмен шекаралас орналасуы өңірдің сауда-экономикалық байланыстары үшін ғана емес, өндірістік кооперацияны дамыту үшін де маңызды мүмкіндікке айналып отыр. Екі ел арасындағы шекара маңындағы аумақта өндірісті қатар дамыту, кәсіпкерлердің өзара байланысын күшейту және тауар айналымын арттыру бағытындағы жұмыстар соңғы жылдары жаңа мазмұнға ие болды.
Соның нақты көріністерінің бірі – Қазақстан мен Өзбекстан Президенттерінің келісімі негізінде Түркістан облысының Мақтаарал ауданында құрылған «Орталық Азия» халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығы. Жалпы аумағы 100 гектарды құрайтын бұл өндірістік алаң алдағы уақытта екі ел кәсіпкерлерінің бірлескен жобаларын жүзеге асыратын маңызды орындардың біріне айналуы тиіс.
Орталықтың ерекшелігі – оның екі ел шекарасына жақын орналасуында. Бұл жерде өндіріс пен сауда бір-бірінен бөлек қаралмайды. Бірлескен кәсіпорындар құру, шикізат пен дайын өнімді алмастыру, өндірістік кооперация орнату және логистикалық мүмкіндіктерді тиімді пайдалану үшін географиялық орналасудың өзі елеулі артықшылық береді.
Қазақстан мен Өзбекстанның экономикалық байланыстары үшін Түркістан облысының орны да ерекше. Облыс Өзбекстанның бірқатар өңірлерімен тікелей шектеседі. Бұл шекара маңындағы сауда-саттықты ғана емес, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, логистика және қызмет көрсету салаларындағы іскерлік қатынастарды дамытуға қолайлы жағдай қалыптастырады.
Бүгінде осы мүмкіндікті өндірістік кооперацияға айналдыру мәселесі күн тәртібінде тұр. «Орталық Азия» халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығының негізгі мақсаты да – шекара маңындағы саудадан бір қадам алға шығып, екі ел кәсіпкерлерінің бірлескен өндірістерін қалыптастыру.
Орталықтың инфрақұрылымын қалыптастыру жұмыстары қазіргі уақытта қарқынды жүргізіліп жатыр. Түркістан облысы әкімінің орынбасары Қанат Қайыпбек Мақтаарал ауданына жұмыс сапары барысында аталған аумаққа барып, инженерлік-коммуникациялық желілердің тартылу барысын тексерді.
Инвестор үшін өндіріс орнын салатын жердің болуы жеткіліксіз. Оған электр энергиясы, су, кәріз, жол және басқа да қажетті инфрақұрылымның дайын болуы маңызды. Сондықтан халықаралық орталықтың инженерлік желілермен қамтамасыз етілуі – мұнда жоспарланған жобалардың нақты іске қосылуына тікелей әсер ететін негізгі факторлардың бірі.
– Инвестор үшін барлық қажетті жағдай жасалуы тиіс. Әр жобаның іске асу мерзімі нақты сақталып, туындаған мәселелер жедел шешілуі қажет. Әсіресе, инфрақұрылым тарту, жер телімдерін рәсімдеу және тиісті құжаттар алу бойынша кәсіпкерлерге жан-жақты қолдау көрсетілуі керек, – деген Қанат Қайыпбек бұл бағыттағы жұмыстар облыс әкімінің қатаң бақылауында екенін жеткізді.
Қазір орталықтағы сыртқы инженерлік инфрақұрылым бойынша құрылыс-монтаж жұмыстарының 95 пайызы аяқталған. Нысандарды іске қосу-баптау жұмыстары жүргізілуде. Бұл – орталықты өндірістік жобаларды орналастыруға дайындаудың маңызды кезеңі.
Сонымен қатар ішкі инфрақұрылымды қалыптастыру жұмыстары жалғасып жатыр. Атап айтқанда, сумен жабдықтау, кәріз жүйелері және аумақты абаттандыру бағытында құрылыс-монтаж жұмыстары жүргізілуде. Бүгінде ішкі инфрақұрылымның орындалу деңгейі 45 пайызды құрайды.
Яғни халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығының аумағында өндіріс орналастыру үшін қажетті жағдай біртіндеп қалыптасып келеді. Әкімдік тарапынан инвесторларға дайын өндірістік ғимараттар ұсыну да осы мақсатқа бағытталған.
Орталық аумағында жалпы сегіз өндірістік ғимарат салынды. Қазіргі таңда олардың құрылысы толық аяқталған. Бұл ғимараттардың дайын болуы инвестор үшін өндіріс жобасын нөлден бастап салуға кететін уақытты қысқартуға мүмкіндік береді. Кәсіпкер дайын өндірістік алаңға қажетті құрал-жабдығын орналастырып, технологиялық желілерін іске қосуға көбірек көңіл бөле алады.
Мұндай тәсіл инвестиция тарту бәсекесінде де маңызды. Қазіргі инвестор үшін салықтық немесе басқа да жеңілдіктермен қатар, жобаны іске қосу мерзімі, инженерлік инфрақұрылымның дайындығы және әкімшілік рәсімдердің қаншалықты жедел шешілетіні үлкен мәнге ие.
Орталық аумағында бүгінде жалпы құны 47,5 млрд теңгені құрайтын инвестициялық жобалар пулы қалыптасқан. Сонымен қатар осы сегіз өндірістік ғимаратта жобаларын жүзеге асыруға ниетті әлеуетті инвесторлармен бірқатар меморандумдарға қол қойылған. Жоспарланған жобалардың іске асуы нәтижесінде мұнда мыңдаған жаңа жұмыс орны құрылуы көзделіп отыр.
Бұл көрсеткіштердің артында өңір экономикасы үшін бірнеше маңызды міндет тұр. Біріншіден, жаңа өндірістер пайда болады. Екіншіден, жергілікті тұрғындар үшін тұрақты жұмыс орындары ашылады. Үшіншіден, екі ел кәсіпкерлері арасында өндірістік байланыс күшейеді. Төртіншіден, шекара маңындағы сауда біртіндеп өндірістік кооперациямен толықтырылады.
Түркістан облысының Өзбекстанмен инвестициялық байланысы да осы үдерістің маңызды бөлігі. Екі ел арасындағы кәсіпкерлік қарым-қатынас бұрыннан қалыптасқан. Шекаралас өңірлердің жақындығы тауар алмасуды жеңілдетіп қана қоймай, ортақ өндіріс жобаларын жүзеге асыруға да мүмкіндік береді.
Өзбекстан үшін Түркістан облысы – Қазақстан нарығына шығатын маңызды бағыттардың бірі болса, Түркістан кәсіпкерлері үшін Өзбекстан нарығы көрші әрі ауқымды өткізу алаңы болып саналады. Сондықтан екі жақты инвестициялық байланыстарды тек капитал тарту мәселесімен шектемей, өзара өндірістік кооперация тұрғысынан қарау маңызды.
Мәселен, бір елде өндірілген шикізат немесе құрамдас бөлік екінші елдегі кәсіпорында өңделіп, дайын өнім қайтадан екі мемлекеттің нарығына шығарылуы мүмкін. Мұндай кооперациялық байланыстар кәсіпорындардың өндірістік шығынын оңтайландыруға, нарықтарды кеңейтуге және екі елдің кәсіпкерлері арасында ұзақ мерзімді серіктестік орнатуға жол ашады.
Түркістан облысының өнеркәсіптік әлеуетін ескерсек, бұл бағыттың мүмкіндігі мол. Өңірде ауыл шаруашылығы, тамақ өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, машина жасау және басқа да салалар бойынша өндірістерді дамытуға негіз бар. Өзбекстан кәсіпкерлерімен кооперация осы салалардың бірқатарында жаңа жобалардың пайда болуына түрткі болуы ықтимал.
Әсіресе Мақтааралдың орналасқан жері бұл тұрғыда маңызды. Ауданның ауыл шаруашылығы әлеуеті жоғары, ал Өзбекстанмен шекаралас болуы өнім өткізу мен логистикалық байланысты ұйымдастыруға қосымша мүмкіндік береді. Ендігі мәселе – осы географиялық артықшылықты өндірістік артықшылыққа айналдыру.
«Орталық Азия» халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығының құрылуы да осы мақсатпен үндеседі. Оның атауының өзі бұл нысанның бір ғана аудан немесе екі ел арасындағы сауда алаңы болудан гөрі, кеңірек өңірлік өндірістік байланыстарға бағытталғанын аңғартады.
Мұндай орталықтардың жұмысы дұрыс жолға қойылған жағдайда шекара маңындағы аумақтардың экономикалық белсенділігі де артады. Өндіріс орындары ашылған сайын жұмыс күші қажет болады. Оларға қызмет көрсететін логистикалық, сервистік және қосалқы кәсіпорындар пайда болады. Кәсіпкерлік орта жанданып, жергілікті бюджетке түсетін түсімдер де ұлғаяды.
Бұл ретте Түркістан облысында жүргізіліп жатқан жаңа өнеркәсіптік саясаттың басымдықтарымен де байланыс бар. Өңір үшін тек сауда көлемін арттыру жеткіліксіз. Негізгі міндет – инвестицияны нақты өндірістерге бағыттап, өңдеуші саланың үлесін арттыру, жергілікті қамтуды күшейту және қосылған құны жоғары өнім шығаратын кәсіпорындарды көбейту.
«Орталық Азия» орталығында жүзеге асырылатын жобалар да осы талаптарға сай болған жағдайда, оның өңір экономикасындағы әсері әлдеқайда жоғары болады. Өйткені дайын өндірістік ғимараттардың болуының өзі мақсат емес. Негізгі нәтиже – сол ғимараттардың нақты жұмыс істеп, өнім өндіруі, экспортқа шығуы және жаңа жұмыс орындарын ашуы.
Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы экономикалық қатынастардың қазіргі кезеңінде өндірістік кооперацияға басымдық берілуі де кездейсоқ емес. Екі мемлекет арасындағы сауда байланысы қалыптасқанымен, өндірістік кооперацияның мүмкіндігі бұдан да кең. Бірлескен кәсіпорындар мен өндіріс орындарының көбеюі екі ел арасындағы экономикалық байланыстарды жаңа деңгейге көтереді.
Ал Түркістан облысы осы процестің Қазақстан тарапындағы негізгі өңірлерінің бірі болуға мүмкіндігі бар. Себебі облыстың Өзбекстанмен ортақ шекарасы, көлік қатынасы, еңбек ресурстары, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік әлеуеті бар.
Қазір халықаралық орталықтағы басты міндеттердің бірі – инфрақұрылым құрылысын толық аяқтап, инвестициялық жобалардың іске қосылуына жағдай жасау. Сыртқы инфрақұрылымның 95 пайызға орындалуы бұл бағыттағы жұмыстың негізгі бөлігі атқарылғанын көрсетеді. Енді ішкі инженерлік желілерді аяқтап, дайын өндірістік ғимараттарға инвесторларды орналастыру кезеңіне көшу қажет.
Осы орайда аудан әкімдігі мен облыстық жауапты басқармаларға түсетін міндет те аз емес. Инвестор келген кезде жер рәсімдеу, құжат дайындау немесе коммуникацияға қосылу секілді мәселелер жобаның іске қосылуын тежемеуі тиіс. Өйткені инвестиция үшін бәсеке тек мемлекеттер арасында емес, өңірлер арасында да жүріп жатыр.
Сондықтан «Орталық Азия» халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығының болашағы оның аумағында қанша ғимарат салынғанымен емес, қанша өндірістің іске қосылғанымен айқындалады. Бүгінде 47,5 млрд теңгелік инвестициялық жобалар пулын қалыптастыру – маңызды көрсеткіш. Ендігі кезеңде осы жобалардың нақты өндіріс орындарына айналуы қажет.
Егер жоспарланған жобалар толық жүзеге асып, мыңдаған адам тұрақты жұмыспен қамтылса, Мақтаарал ауданындағы бұл аумақ өңірдің жаңа өндірістік нүктелерінің біріне айналуы мүмкін. Ал Қазақстан мен Өзбекстан кәсіпкерлерінің бірлескен жобалары көбейген сайын орталықтың шекара маңындағы экономикалық байланыстарды ғана емес, екі ел арасындағы өнеркәсіптік кооперацияны күшейтудегі рөлі де арта түспек.
Сондықтан қазір Мақтааралда салынып жатқан инфрақұрылым – жай ғана жол, су, электр немесе кәріз желілері емес. Бұл – болашақ өндірістердің негізі. Ал сол негізге нақты кәсіпорындар мен бірлескен жобалар орнықса, Түркістан облысының Өзбекстанмен шекаралас орналасуы географиялық ерекшелік қана емес, өңірдің экономикалық артықшылығына айналмақ.